*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी पत्रकार प्रदीप जोशी लिखित रक्षाबंधन निमित्ताने विशेष लेख*

*रक्षाबंधन : बंध प्रेमाचा, विश्वासाचा आणि जिव्हाळ्याचा*

भारतीय संस्कृती ही विविध सण, उत्सव, परंपरा आणि संस्कारांनी समृद्ध आहे. प्रत्येक सणामागे एखादा सुंदर विचार, जीवनमूल्य किंवा सामाजिक संदेश दडलेला आहे. दिवाळी प्रकाशाचा, होळी रंगांचा, गुढीपाडवा नवचैतन्याचा, तर रक्षाबंधन हे प्रेम, विश्वास आणि आपुलकीच्या अतूट नात्याचे प्रतीक आहे. श्रावण पौर्णिमेच्या दिवशी साजरा होणारा हा सण भाऊ-बहिणीच्या पवित्र नात्याला उजाळा देतो. बहिण भावाच्या मनगटावर प्रेमाची राखी बांधते आणि भाऊ तिच्या सुख-दुःखात सदैव साथ देण्याचे आश्वासन देतो. म्हणूनच रक्षाबंधन हा केवळ राखी बांधण्याचा उत्सव नसून भावबंध जपण्याचा संस्कार आहे.

श्रावण महिना म्हणजे निसर्गाने हिरवा शालू नेसलेला काळ. पावसाच्या सरींनी धरती न्हाऊन निघालेली असते. डोंगर-दऱ्या हिरव्यागार झालेल्या असतात. वातावरणात उत्साह आणि प्रसन्नता भरलेली असते. अशा या निसर्गरम्य वातावरणात श्रावण पौर्णिमेला रक्षाबंधन साजरे केले जाते. बाजारपेठा रंगीबेरंगी राख्यांनी सजतात. लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांच्या चेहऱ्यावर उत्साह दिसून येतो. बहिणी भावासाठी सुंदर राखी निवडतात, तर भाऊ आपल्या बहिणीसाठी प्रेमाने भेटवस्तू घेतात.

‘राखी’ हा शब्द छोटा असला तरी त्यामागचा भाव फार मोठा आहे. धाग्याच्या काही तंतूंमध्ये प्रेम, विश्वास, जिव्हाळा, काळजी आणि जबाबदारी यांचे विश्व सामावलेले असते. बहिण भावाच्या मनगटावर राखी बांधते तेव्हा त्या धाग्यात तिच्या मनातील अनेक भावना गुंफलेल्या असतात. ‘माझा भाऊ सुखी राहो, निरोगी राहो, त्याच्या आयुष्यात सदैव आनंद असो,’ अशी तिची मनोमन प्रार्थना असते. भाऊही राखीच्या बदल्यात केवळ पैसे किंवा भेटवस्तू देत नाही; तर बहिणीच्या सुख-दुःखात तिच्या पाठीशी उभे राहण्याचा विश्वास देतो.

भाऊ-बहिणीचे नाते हे जगातील सर्वात सुंदर नात्यांपैकी एक आहे. लहानपणी दोघेही एकमेकांशी भांडतात, एकमेकांच्या तक्रारी करतात, वस्तूंसाठी हट्ट धरतात; पण त्याच वेळी एकमेकांशिवाय त्यांना करमतही नाही. आई-वडिलांकडून ओरडा मिळाल्यावर एकमेकांची बाजू घेणारे हेच भाऊ-बहीण असतात. बालपणीच्या असंख्य आठवणी त्यांच्या मनात साठलेल्या असतात. शाळेतील किस्से, खेळ, खोड्या, उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या, सणांची मजा आणि छोट्या-छोट्या भांडणांतून हे नाते अधिक घट्ट होत जाते.

काळ पुढे जातो. शिक्षण, नोकरी, विवाह, व्यवसाय यामुळे भाऊ आणि बहीण वेगवेगळ्या ठिकाणी राहू लागतात. अंतर वाढते; पण मनातील प्रेमाचे अंतर वाढत नाही. उलट दूर गेल्यावर नात्याची किंमत अधिक जाणवते. वर्षातून एकदा रक्षाबंधनाच्या निमित्ताने बहिण माहेरी येते किंवा भाऊ बहिणीकडे जातो. भेट होताच जुन्या आठवणी जाग्या होतात. बालपण पुन्हा डोळ्यांसमोर उभे राहते. राखी बांधण्याचा तो क्षण भावूक करणारा असतो. अनेकदा शब्द अपुरे पडतात आणि डोळ्यांतूनच प्रेम व्यक्त होते.

रक्षाबंधनाला ऐतिहासिक आणि पौराणिक संदर्भही आहेत. भारतीय परंपरेत राखीला संरक्षण आणि मंगलभावनेचे प्रतीक मानले जाते. भगवान श्रीकृष्ण आणि द्रौपदीच्या कथेशीही राखीचा संदर्भ जोडला जातो. द्रौपदीने श्रीकृष्णाच्या हाताला झालेल्या जखमेवर आपल्या वस्त्राचा तुकडा बांधला आणि श्रीकृष्णाने तिच्या सन्मानाचे रक्षण करण्याची भावना व्यक्त केली, अशी कथा सांगितली जाते. या कथेतून रक्षाबंधनाचा मूलभूत संदेश स्पष्ट होतो—रक्षण म्हणजे केवळ शारीरिक संरक्षण नव्हे, तर संकटाच्या वेळी आपल्या माणसाच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणे.

रक्षाबंधनाचा अर्थ आजच्या काळात अधिक व्यापक करण्याची गरज आहे. पूर्वी हा सण प्रामुख्याने भाऊ-बहिणीच्या नात्यापुरता मर्यादित होता; परंतु आज त्याचा संदेश संपूर्ण समाजासाठी लागू होतो. प्रत्येक व्यक्तीने दुसऱ्याच्या सन्मानाचे, स्वातंत्र्याचे आणि सुरक्षिततेचे रक्षण केले पाहिजे. स्त्रीच्या संरक्षणाचा अर्थ तिच्यावर बंधने घालणे असा नसून तिला समान संधी, सुरक्षित वातावरण आणि स्वाभिमानाने जगण्याचा अधिकार देणे हा आहे.

आजच्या आधुनिक युगात स्त्रिया शिक्षण, विज्ञान, तंत्रज्ञान, प्रशासन, क्रीडा, कला, उद्योग, संरक्षण अशा प्रत्येक क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करत आहेत. त्यामुळे ‘भाऊ बहिणीचे रक्षण करेल’ या पारंपरिक विचाराबरोबरच ‘भाऊ आणि बहीण एकमेकांचे रक्षण करतील, एकमेकांना आधार देतील आणि एकमेकांच्या स्वप्नांना बळ देतील’ हा आधुनिक विचार स्वीकारण्याची गरज आहे. राखीचा धागा आता एकतर्फी संरक्षणाचा नसून परस्पर सन्मान आणि सहकार्याचा संदेश देणारा असायला हवा.

रक्षाबंधनाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे कुटुंबातील प्रेम. आजच्या धावपळीच्या जीवनात प्रत्येकजण आपल्या कामात व्यस्त आहे. मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडियामुळे आपण जगाशी जोडले गेलो असलो तरी अनेकदा आपल्या जवळच्या माणसांपासून भावनिकदृष्ट्या दूर जात आहोत. अशा वेळी रक्षाबंधनासारखे सण आपल्याला नात्यांची आठवण करून देतात. भेटवस्तूंपेक्षा काही क्षण मनापासून एकत्र घालवणे, एकमेकांचे म्हणणे ऐकणे आणि प्रेम व्यक्त करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

रक्षाबंधनाच्या दिवशी घरात उत्साहाचे वातावरण असते. बहिणी नवीन कपडे घालतात. भावाला औक्षण करून त्याच्या मनगटावर राखी बांधतात. कपाळावर कुंकवाचा टिळा लावतात. मिठाई भरवतात. भाऊही बहिणीला भेटवस्तू देतो. घरातील वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घेतले जातात. या सर्व विधींमध्ये प्रेम आणि संस्कार यांचे सुंदर मिश्रण दिसते. विशेषतः लहान मुलांसाठी हा दिवस आनंदाचा असतो. त्यांच्या छोट्याशा हातावर बांधलेली रंगीबेरंगी राखी त्यांच्या चेहऱ्यावर मोठे हास्य फुलवते.

मात्र या उत्सवात आधुनिकतेसोबत पर्यावरणाची जाणीव ठेवणेही आवश्यक आहे. आज बाजारात प्लास्टिक, थर्माकोल, कृत्रिम पदार्थ आणि इलेक्ट्रॉनिक घटकांपासून बनवलेल्या असंख्य राख्या उपलब्ध आहेत. त्याऐवजी कापूस, रेशीम, कागद, नैसर्गिक बिया किंवा पर्यावरणपूरक साहित्यापासून तयार केलेल्या राख्यांचा वापर करता येतो. घरच्या घरी राखी बनवून बहिणीने भावाला बांधली तर त्यात भावनिक मूल्य आणखी वाढते. कारण बाजारातून विकत घेतलेल्या राखीपेक्षा प्रेमाने स्वतः तयार केलेल्या राखीत आठवणींची ऊब अधिक असते.

रक्षाबंधन हा सामाजिक बांधिलकीचा सणही होऊ शकतो. अनाथाश्रमातील मुलांना भेटणे, वृद्धाश्रमातील ज्येष्ठांना प्रेम देणे, गरजू मुलांना शैक्षणिक साहित्य देणे, सैनिकांना राख्या पाठवणे, झाडांना राखी बांधून पर्यावरणरक्षणाची शपथ घेणे अशा उपक्रमांमधून या सणाला व्यापक अर्थ देता येतो. सीमेवर देशाचे रक्षण करणाऱ्या सैनिकांना राखी पाठवताना एका बहिणीचा भाव फक्त तिच्या भावापुरता राहत नाही; तो संपूर्ण राष्ट्राच्या संरक्षणासाठी उभ्या असलेल्या वीर जवानांपर्यंत पोहोचतो.

राखीचा धागा आपल्याला जबाबदारीची जाणीव करून देतो. नात्यांमध्ये फक्त अधिकार नसतात; कर्तव्येही असतात. बहिणीने भावाकडून प्रेमाची अपेक्षा करावी, पण भावाच्या अडचणीच्या काळात त्याला मानसिक आधार देणेही तिचे कर्तव्य आहे. भावाने बहिणीचे रक्षण करावे, पण तिच्या निर्णयांचा, स्वप्नांचा आणि स्वातंत्र्याचा आदर करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. ‘तू माझी बहीण आहेस म्हणून मी तुझ्यावर अधिकार गाजवेन’ यापेक्षा ‘तू माझी बहीण आहेस म्हणून तुझ्या प्रत्येक योग्य स्वप्नाला मी बळ देईन’ हा विचार अधिक सुंदर आहे.

आज अनेक बहिणी आपल्या भावांपासून दूर परदेशात किंवा देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत राहतात. अशा वेळी पोस्टाने राखी पाठवणे, व्हिडिओ कॉलवरून औक्षण करणे किंवा ऑनलाइन भेट पाठवणे ही आधुनिक साधने उपयोगी पडतात. तंत्रज्ञानामुळे अंतर कमी झाले आहे; परंतु भावनेची जागा तंत्रज्ञान घेऊ शकत नाही. व्हिडिओ कॉलवर दिसणारा चेहरा आनंद देतो, पण प्रत्यक्ष भेटीत मिळणारी मिठी आणि डोळ्यांत दिसणारे प्रेम वेगळेच असते.

रक्षाबंधन आपल्याला एक महत्त्वाचा जीवनधडा देतो—नाती जपण्यासाठी मोठ्या गोष्टींची गरज नसते; मनापासूनची भावना पुरेशी असते. एखादा छोटासा फोन, प्रेमाने विचारलेली ‘तू कशी आहेस?’ ही चौकशी, अडचणीच्या वेळी दिलेला आधार किंवा आनंदाच्या क्षणी दिलेली मनापासूनची शुभेच्छा नाते घट्ट करते. राखीचा धागा तुटला तरी नाते तुटत नाही; पण प्रेमाचा धागा तुटला तर मोठ्या भेटवस्तूही नाते वाचवू शकत नाहीत.

म्हणूनच रक्षाबंधन हा केवळ एका दिवसाचा सण न राहता वर्षभर नाती जपण्याची प्रेरणा देणारा उत्सव व्हावा. राखी मनगटावर बांधली जाते, पण तिचा अर्थ मनात बांधला गेला पाहिजे. भावाने बहिणीच्या सुरक्षिततेसोबत तिच्या स्वाभिमानाचे रक्षण केले पाहिजे. बहिणीनेही भावाच्या आयुष्यातील चढ-उतारांत त्याला खंबीर साथ दिली पाहिजे. दोघांनीही एकमेकांच्या यशात आनंद मानला आणि अपयशात आधार दिला तरच रक्षाबंधनाचा खरा अर्थ साध्य होईल.

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते—

राखीचा धागा नाजूक असतो, पण त्यात बांधलेली भावना अत्यंत मजबूत असते. तो धागा मनगटाभोवती एकदा गुंडाळला की बालपणाच्या आठवणी, प्रेमाचे क्षण, मायेची ऊब आणि आयुष्यभराची साथ यांची जाणीव करून देतो. भाऊ-बहिणीच्या नात्यातील प्रेमाला शब्दांची गरज नसते; एक राखी आणि एक प्रेमळ नजरही त्यासाठी पुरेशी असते.

रक्षाबंधन म्हणजे प्रेमाची गाठ, विश्वासाची साथ आणि नात्यांची शाश्वत ओढ. हा सण आपल्याला सांगतो की, जीवन कितीही बदलले, काळ कितीही पुढे गेला, अंतर कितीही वाढले तरी मनातील आपुलकी जिवंत ठेवली तर नाती कधीच दूर जात नाहीत.

राखीचा धागा मनगटावर असतो,

पण त्याची गाठ मनात बांधली जाते.

भाऊ-बहिणीचे प्रेम जपणारा हा सण

भारतीय संस्कृतीच्या भावविश्वाला अधिक सुंदर बनवतो.

म्हणूनच रक्षाबंधनाच्या या पवित्र दिवशी आपण केवळ राखी बांधू नये, तर प्रेम, विश्वास, सन्मान, समानता आणि आयुष्यभर एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहण्याची प्रतिज्ञा करावी. हाच या मंगल सणाचा खरा संदेश आणि खरी ओळख आहे.