*श्रीशब्द लालित्य समूहाचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी श्रीकांत धारकर लिखित अप्रतिम लेख*

*” सुबोध गुरूंचा “*

प्रस्तुत ओवी ही ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांच्या ‘सुबोध’ मधील अत्यंत जीवनमार्गदर्शक ओवी आहे. यात वैभव आणि विपत्ती या दोन्ही अवस्थांमध्ये मनाचे संतुलन कसे राखावे, या चे मर्म सांगितले आहे.

ओवी :

राज्याधिकार येवो किंवा

जावो समस्त धन मान ।

हाचि सुबोध गुरूंचा

भंगावे ना कदा समाधान ॥१२॥

ही ओवी मनुष्याच्या जीवनातील सुख-दुःख, सत्ता-असत्ता, लाभ-हानी, मान-अपमान यांवर भाष्य करते. जीवनात कधी प्रचंड यश, अधिकार, संपत्ती आणि प्रतिष्ठा मिळते; तर कधी हे सर्व क्षणात निघून जातात. अशा परिवर्तनशील जगात ज्याच्या मनातील ‘समाधान’ टिकून राहते, तोच खऱ्या अर्थाने आध्यात्मिकदृष्ट्या परिपक्व असतो.

संतांनी, विशेषतः भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला “समत्वयोग” शिकविला. त्याच समत्वाचा हा अत्यंत सोपा आणि व्यवहार्य उपदेश या ओवीत व्यक्त झाला आहे.

शब्दाचे अर्थ

राज्याधिकार — सत्ता, पद, अधिकार, नेतृत्व.

धन मान — संपत्ती, प्रतिष्ठा, लौकिक.

समाधान — अंतःकरणातील शांती, संतोष, ईश्वरावरचा विश्वास.

भंगावे ना — कधीही ढळू नये, तुटू नये.

मनुष्याच्या आयुष्यात अनेक चढ-उतार येतात. कधी तो उच्च पदावर जातो, लोक त्याचा गौरव करतात, संपत्ती ओसंडून वाहते. पण काळ कायम एकसारखा राहत नाही. परिस्थिती बदलते. सत्ता जाते, पैसा जातो, मानमरातब कमी होतो.

बहुतेक लोकांचे सुख हे बाह्य गोष्टींवर अवलंबून असते. त्यामुळे त्या मिळाल्या की आनंद आणि गेल्या की नैराश्य. पण संत म्हणतात— ज्याचे समाधान बाह्य गोष्टींवर नाही, तर ईश्वरावर आहे, त्याचे सुख कधी हिरावले जाऊ शकत नाही.

समाधान म्हणजे निष्क्रियता नव्हे. प्रयत्न करायचे नाहीत, असेही नव्हे. प्रयत्न पूर्ण शक्तीने करावेत; पण त्याचे फळ मिळाले किंवा नाही, तरी मनाची शांती ढळू देऊ नये.

आजच्या युगात अनेक लोक पद गेल्यावर खचून जातात. व्यवसायात तोटा झाला की आत्मविश्वास हरवतो. सोशल मीडियावर कौतुक झाले की आनंद, टीका झाली की दुःख. ही मनाची परावलंबी अवस्था आहे.

गोंदवलेकर महाराज सांगतात की, बाह्य परिस्थिती बदलू शकते; पण अंतःकरणातील समाधान बदलू देऊ नका.

भगवद्गीतेत

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात

“दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।

वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥”

(भगवद्गीता २.५६)

अर्थ : जो दुःखात विचलित होत नाही, सुखात आसक्त होत नाही, तोच स्थितप्रज्ञ आहे.

तसेच,

“समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते.”

(भगवद्गीता २.१५)

सुख-दुःखात समभाव ठेवणारा मनुष्यच अमृतत्वाचा अधिकारी ठरतो.

संतवाङ्मयातील प्रतिध्वनी

संत तुकाराम महाराज म्हणतात—

“ठेविले अनंते तैसेचि राहावे ।

चित्ती असो द्यावे समाधान ॥”

या अभंगातील “चित्ती असो द्यावे समाधान” आणि गोंदवलेकर महाराजांची “भंगावे ना कदा समाधान” ही शिकवण एकाच तत्त्वाची दोन सुंदर रूपे आहेत.

आधुनिक जीवनातील उपयुक्तता

आज माणूस पद, पैसा, प्रसिद्धी आणि स्पर्धेच्या मागे धावत आहे. त्यामुळे मानसिक ताण, नैराश्य आणि असंतोष वाढला आहे. अशा काळात ही ओवी जीवनाचा समतोल शिकवते.

यश आले तर अहंकार नको.

अपयश आले तर निराशा नको.

संपत्ती आली तर उन्मत्तता नको.

संपत्ती गेली तर आत्मविश्वास ढळू नये.

लोकांनी गौरव केला तरी शांत राहावे.

टीका केली तरी मन विचलित होऊ नये.

अशा समत्वातूनच खरी मानसिक शक्ती निर्माण होते.

तात्त्विक चिंतन

समाधान ही बाहेरून मिळणारी वस्तू नाही; ती अंतःकरणात फुलणारी अवस्था आहे. ज्याने स्वतःला ईश्वराशी जोडले आहे, त्याच्यासाठी राज्य आणि भिक्षा, संपत्ती आणि दारिद्र्य, मान आणि अपमान या सर्व घटना केवळ जीवनातील प्रसंग असतात; त्या त्याच्या आत्मस्वरूपाला स्पर्श करू शकत नाहीत.

राजा हरिश्चंद्र, छत्रपती शिवाजी महाराज, संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, समर्थ रामदास स्वामी यांसारख्या महापुरुषांच्या जीवनात संकटे आली; पण त्यांच्या अंतःकरणातील धैर्य, श्रद्धा आणि समाधान ढळले नाही. म्हणूनच ते आजही प्रेरणास्थान आहेत.

ही ओवी आपल्याला सांगते की जीवनातील सर्वात मोठी संपत्ती धन, पद किंवा कीर्ती नसून “समाधान” आहे. राज्य मिळाले तरी समाधान टिकले पाहिजे आणि राज्य गेले तरीही समाधान ढळू नये. कारण बाह्य वैभव क्षणभंगुर आहे; पण समाधानातून मिळणारा आनंद शाश्वत आहे.

राज्याधिकार, धन, मान, प्रतिष्ठा ही सर्व काळानुसार येणारी-जाणारी आहेत; परंतु ईश्वरनिष्ठ, संतोषी आणि समत्वशील मन हेच जीवनाचे खरे वैभव आहे. म्हणून कोणतीही परिस्थिती आली तरी अंतःकरणातील समाधानाचा भंग होऊ देऊ नये, हाच गुरूंचा अमूल्य सुबोध आहे….!!

श्रीकांत धारकर

@ बुलढाणा

9422184336