*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचच्या सन्मा सदस्या ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री राधिका भांडारकर लिखित अप्रतिम लेख*

*व्यसन की व्यासंग*

‘व्यसन’ आणि ‘व्यासंग’—दोन शब्द. दिसायला अगदी जवळचे. उच्चारताना तर जणू एकमेकांच्या सावलीसारखे वाटणारे. फरक इतकाच—एका शब्दातला काना आणि दुसऱ्या शब्दातला अनुस्वार पण या एवढ्याशा भाषिक फरकामुळे त्यांच्या अर्थांमध्ये मात्र जमीन-अस्मानाचे अंतर निर्माण होते.

एक माणसाला आतून पोखरू शकते, तर दुसरे त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला समृद्ध करू शकते. एक सवयींचा गुलाम बनवते, तर दुसरे ज्ञान, आनंद आणि आत्मसमाधानाच्या दिशेने घेऊन जाते.

म्हणूनच प्रश्न पडतो, आयुष्य सुंदर होण्यासाठी नेमके काय आवश्यक आहे?व्यसन की व्यासंग?

उत्तर अगदी स्पष्ट आहे. व्यसन नको, व्यासंग हवा.

पण व्यसन म्हणजे केवळ दारू, तंबाखू, सिगारेट किंवा अमली पदार्थ एवढ्यापुरतेच मर्यादित नाही. एखादी गोष्ट आपल्या इच्छेवर स्वार होऊन आपल्यालाच नियंत्रित करू लागली, तर ती व्यसनाच्या दिशेने जाते. मोबाईलचे अतिवापराचे व्यसन, सतत सोशल मीडियावर राहण्याची सवय, गेमिंगचे व्यसन, खरेदीची हाव, सतत प्रसिद्धी मिळवण्याची इच्छा, अगदी नकारात्मक विचारांचेही व्यसन ही सगळी आधुनिक व्यसनांची वेगवेगळी रूपे आहेत.

व्यसनाची सुरुवात अनेकदा निरुपद्रवी वाटते.

‘एकदाच करून पाहतो.’

‘थोडावेळ मोबाईल पाहतो.’

‘आज जरा जास्त खरेदी करूया.’

‘मन रमवण्यासाठी एखादा गेम खेळतो.’

हळूहळू ‘एकदा’चे रूपांतर ‘नेहमी’मध्ये होते. आणि ‘मी करतो’ याचे रूपांतर ‘माझ्याकडून ते थांबत नाही’ यात होते. याच क्षणी व्यसन आपले अस्तित्व सिद्ध करते.

व्यसन माणसाला स्वातंत्र्यापासून दूर नेते. सुरुवातीला माणूस व्यसनाचा उपयोग करतो; नंतर व्यसन माणसाचा उपयोग करू लागते. वेळ, पैसा, आरोग्य, नाती, प्रतिष्ठा—सगळ्याची किंमत मोजावी लागते. सर्वांत मोठे नुकसान होते ते विवेकाचे.

व्यसनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ते समाधान देत नाही. क्षणिक सुख मिळते, पण त्यानंतर पुन्हा त्याच गोष्टीची गरज भासते. तहान भागल्यासारखे वाटते; पण तहान पुन्हा निर्माण होते. थोडक्यात व्यसनाधीनता वाढते.

याच्या अगदी उलट आहे, ‘व्यासंग.’

व्यासंग म्हणजे एखाद्या विषयाचा मनापासून, सातत्याने आणि आनंदाने केलेला अभ्यास. एखाद्या क्षेत्राविषयीची खोल आवड, त्यातली जिज्ञासा, त्यासाठी केलेले चिंतन, वाचन, निरीक्षण आणि साधना.

कुणाचा व्यासंग वाचनाचा असतो, कुणी संगीतामध्ये रमतो, कुणी चित्रकलेत, कुणी इतिहासाचा अभ्यास करतो, कुणाला वनस्पतींचे वेड असते, कुणी खगोलशास्त्राचा अभ्यास करत राहतो, कुणी कविता लिहितो, कुणी जुन्या वस्तूंचा इतिहास शोधतो, तर कुणी समाजजीवन समजून घेण्यात आयुष्य घालवतो.

व्यासंग माणसाला व्यापून टाकतो; पण त्याच वेळी त्याला विस्तारतोही.

वाचनाचा व्यासंग असलेल्या व्यक्तीचे जग विचाराने समृद्ध होत जाते. संगीताचा व्यासंग असलेल्याला स्वरांमधून भावविश्व सापडते. निसर्गाचा व्यासंग असलेल्याला पानावरच्या शिरांमध्येही सौंदर्य दिसते. लेखनाचा व्यासंग असलेल्या व्यक्तीला साध्या प्रसंगातही एखादी कथा दिसू लागते.

व्यसन माणसाचे जग संकुचित करते; व्यासंग त्याचे जग विस्तारतो.

दोन्हींत आणखी एक महत्त्वाचा फरक आहे—व्यसनात ‘हवेहवेसे’ असते; व्यासंगात ‘शिकायचे’ असते.

व्यसन आपल्याला बाहेरून काहीतरी मिळवून देण्याचे आश्वासन देते. व्यासंग आपल्याला आतून घडवतो.

एक उदाहरण घेऊया.

एखादा तरुण दिवसभर मोबाईलवर राहतो. उठल्याबरोबर मोबाईल, जेवताना मोबाईल, अभ्यासाच्या वेळेत मोबाईल आणि झोपण्यापूर्वी पुन्हा मोबाईल. काही काळाने त्याला पुस्तक वाचताना कंटाळा येतो, संभाषणात लक्ष लागत नाही आणि शांत बसणे कठीण होते.

दुसरा तरुण मोबाईलचा वापर ज्ञानासाठी करतो. त्याला इतिहासाची आवड आहे. तो इतिहासावरील व्याख्याने ऐकतो, संदर्भग्रंथ वाचतो, ऐतिहासिक स्थळांना भेट देतो, टिपणे काढतो. त्याच उपकरणाचा उपयोग दोन व्यक्ती करतात; पण एका ठिकाणी व्यसन तयार होते आणि दुसऱ्या ठिकाणी व्यासंग.

म्हणजे साधन दोषी नसते; आपण त्याचा कसा उपयोग करतो हे महत्त्वाचे असते.

आजच्या काळात ही गोष्ट विशेष महत्त्वाची आहे. तंत्रज्ञान आपल्या हातात अमाप साधने देत आहे. माहिती एका क्षणात मिळते. पण माहिती मिळणे आणि ज्ञान प्राप्त होणे यात फरक आहे. माहितीचा भडिमार मनावर होत असताना एखाद्या विषयाचा शांतपणे अभ्यास करण्याची सवय लावणे, हा खरा व्यासंग आहे.

व्यासंगासाठी वयाची मर्यादा नसते.

लहान मुलाला नाणी गोळा करण्याचा छंद असू शकतो, एखाद्या आजोबांना पक्षी निरीक्षणाची आवड असू शकते, एखादी आजी पाककृतींच्या जुन्या परंपरा लिहून ठेवू शकते, कुणी वयाच्या सत्तराव्या वर्षी नवीन भाषा शिकू शकते, कुणी निवृत्तीनंतर चित्रकलेचे धडे घेऊ शकते.

आयुष्याची वर्षे वाढतात; पण व्यासंगामुळे मनाचे वय वाढत नाही, ते उलट तरुण राहते.

माझ्या मते, व्यासंगाचा सर्वांत सुंदर गुण म्हणजे तो माणसाला स्वतःची सोबत शिकवतो. ज्याला एखाद्या गोष्टीचा व्यासंग आहे, त्याला प्रत्येक क्षणी बाहेरच्या मनोरंजनाची गरज नसते. पुस्तक त्याचा मित्र असते, संगीत त्याचा सहचर असतो, निसर्ग त्याचा संवादक असतो, लेखणी त्याची सखी असते.

व्यसन मात्र माणसाला स्वतःपासून दूर नेते.

आजच्या धावपळीच्या जीवनात म्हणूनच प्रत्येकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा,”माझ्याकडे कोणते व्यसन आहे आणि कोणता व्यासंग आहे?”

कदाचित उत्तर धक्कादायकही असू शकते.

आपल्याला वर्तमानपत्र वाचण्याचा व्यासंग आहे की मोबाईलवरील बातम्या सतत पाहण्याचे व्यसन?

आपल्याला संगीत ऐकण्याचा व्यासंग आहे की कानात सतत काहीतरी वाजत राहण्याची सवय?

आपल्याला मित्रांशी संवाद साधण्याचा आनंद आहे की सोशल मीडियावर सतत आपली उपस्थिती दाखवण्याची गरज?

आपल्याला पुस्तकांचा सहवास आवडतो की फक्त पुस्तकांचा संग्रह करण्याची हौस?

या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना आपल्याला आपल्या सवयींचे खरे स्वरूप कळू शकते.

कारण छंद आणि व्यसन यांच्यातही एक सूक्ष्म सीमारेषा असते. छंद आपल्याला आनंद देतो आणि आपण इच्छेनुसार तो थांबवू शकतो. व्यसन आपल्यावर अधिकार गाजवते. व्यासंग आपल्याला समृद्ध करतो; व्यसन आपल्याला रिकामे करत जाते.

म्हणूनच मुलांना फक्त ‘हे करू नकोस’ असे सांगण्यापेक्षा ‘हे करायला शिक’ असे सांगणे अधिक महत्त्वाचे आहे. व्यसनापासून दूर ठेवण्यासाठी मन रिकामे ठेवता कामा नये. त्या रिकाम्या जागेत एखादा सुंदर व्यासंग रुजवायला हवा.

वाचन, संगीत, खेळ, चित्रकला, लेखन, विज्ञान, निसर्ग, प्रवास, समाजसेवा, योग, अध्यात्म, इतिहास अशा कितीतरी वाटा आहेत. प्रत्येकाला आपली एक वाट सापडू शकते.

आणि त्या वाटेवर चालताना कदाचित एखाद्या दिवशी जाणवेल,’आपण वेळ घालवत नाही आहोत; आपण स्वतःला घडवत आहोत.’

भाषेच्या दृष्टीने ‘व्यसन’ आणि ‘व्यासंग’ यांच्यातला फरक अगदी छोटासा आहे. पण जीवनाच्या दृष्टीने तो फार मोठा आहे.

एक माणसाला सवय किंवा आकर्षणाच्या हातात सोपवते; दुसरे त्याला स्वतःच्या सामर्थ्याचा शोध घेण्यास प्रवृत्त करते.

एक म्हणते, ‘मला पुन्हा हवे!’

दुसरे म्हणते, ‘मला अजून शिकायचे आहे!’

एकाची भूक वाढत जाते; दुसऱ्याची समृद्धी वाढत जाते.

म्हणून आयुष्याच्या वहीत आपण कोणता शब्द लिहायचा, हे आपल्या हातात आहे.

‘व्यसन’ हा शब्द पुसून टाकता आला नाही, तरी त्याच्याजवळ ‘व्यासंग’ हा शब्द नक्की लिहिता येतो.

कान्याएवढा बदल शब्दात करणे सोपे आहे; पण सवय बदलणे कठीण. तरीही अशक्य नाही.

कारण सुंदर आयुष्य योगायोगाने घडत नाही.

ते चांगल्या सवयींनी, सुंदर आवडींनी आणि अर्थपूर्ण व्यासंगाने घडवावे लागते.

आणि म्हणूनच;

व्यसन नको, व्यासंग हवा!

क्षणिक सुख नको, चिरंतन समृद्धी हवी!

वेळ घालवायचा नाही, वेळेला अर्थ द्यायचा!

याच निवडीमध्ये आपल्या सुंदर आयुष्याचे बीज दडलेले आहे.

*राधिका भांडारकर*