*श्रीशब्द लालित्य समूहाचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी श्रीकांत धारकर लिखित अप्रतिम लेख*

*साने गुरुजी : स्मृतीत राहणारे नाव, कृतीत उतरवण्यासारखे जीवन…!!*

११ जून. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक इतिहासातील एक तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व असलेल्या पांडुरंग सदाशिव साने यांचा स्मृतिदिन आहे. साने गुरुजींचे नाव घेतले की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती प्रेम, करुणा, त्याग, मानवता आणि राष्ट्रसेवा यांची मूर्ती. त्यांनी लिहिलेली पुस्तके, त्यांनी केलेले समाजकार्य आणि त्यांनी जपलेली मूल्ये आजही तितकीच प्रेरणादायी आहेत. मात्र, खेदाची बाब अशी की त्यांच्या कार्याची जितकी दखल घेतली जायला हवी होती, तितकी समाजाने आणि शासनाने घेतली नाही, असे अनेक अभ्यासकांचे मत आहे.

शिक्षक ते समाजप्रबोधक

२४ डिसेंबर १८९९ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील पालगड येथे साने गुरुजींचा जन्म झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांनी शिक्षण घेतले. त्यांचे बालपण गरिबीत गेले; पण या गरिबीनेच त्यांच्या मनात समाजातील दुःख, विषमता आणि अन्याय यांविषयीची संवेदनशीलता जागवली.

अमळनेर येथे शिक्षक म्हणून कार्य करत असताना विद्यार्थ्यांवर त्यांनी संस्कार केले. विद्यार्थ्यांमध्ये ते इतके लोकप्रिय झाले की त्यांना “गुरुजी” ही उपाधी मिळाली आणि तीच त्यांच्या नावाचा कायमचा भाग बनली. शिक्षक म्हणून त्यांनी केवळ पाठ्यपुस्तकातील ज्ञान दिले नाही, तर माणूसपणाचे धडे दिले.

साने गुरुजी हे केवळ साहित्यिक नव्हते, तर ते स्वातंत्र्यसैनिकही होते. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ मध्ये त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. ब्रिटिशांविरुद्धच्या आंदोलनात त्यांनी अनेकदा तुरुंगवास भोगला.

तुरुंगातील दिवस त्यांनी निष्क्रियतेत घालवले नाहीत. त्या काळात त्यांनी लेखन केले, चिंतन केले आणि समाजाला दिशा देणारे विचार मांडले. त्यांच्यासाठी स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्ती नव्हती, तर जातीभेद, अस्पृश्यता, अज्ञान आणि दारिद्र्य यांच्यापासूनही मुक्ती होती.

साने गुरुजींचे साहित्य हे मराठी भाषेचे वैभव आहे. श्यामची आई हा त्यांचा सर्वाधिक गाजलेला ग्रंथ. आईच्या प्रेमाचे, संस्कारांचे आणि त्यागाचे इतके हृदयस्पर्शी चित्रण मराठी साहित्यात क्वचितच आढळते.

“श्यामची आई” हे केवळ पुस्तक नाही, तर भारतीय संस्कृतीतील मातृत्वाचा दस्तऐवज आहे. या पुस्तकाने लाखो वाचकांना रडवले, घडवले आणि विचार करायला भाग पाडले.

याशिवाय त्यांनी कथा, कादंबऱ्या, चरित्रे, बालसाहित्य, निबंध आणि भाषांतरांच्या माध्यमातून समृद्ध साहित्यनिर्मिती केली. त्यांचे लेखन साधे, सरळ आणि मनाला भिडणारे होते. त्यात कृत्रिमतेचा लवलेश नव्हता.

अस्पृश्यतेविरुद्धचा लढा

साने गुरुजींच्या कार्यातील सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे सामाजिक समतेसाठीचा त्यांचा संघर्ष. जातिभेद आणि अस्पृश्यता यांविषयी त्यांच्या मनात प्रचंड चीड होती.

पंढरपूर विठ्ठल मंदिर सर्वांसाठी खुले व्हावे यासाठी त्यांनी उपोषण केले. मंदिराचे दरवाजे सर्व समाजघटकांसाठी खुले व्हावेत, हा त्यांचा आग्रह होता. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे समाजमनात मोठी जागृती निर्माण झाली.

त्यांना धर्म हवा होता, पण तो माणसाला माणसाशी जोडणारा. त्यांना श्रद्धा हवी होती, पण ती मानवतेची शत्रू नसलेली.

राष्ट्रसेवा दल आणि एकात्मतेची भावना

साने गुरुजींनी युवकांमध्ये राष्ट्रप्रेम, सामाजिक बांधिलकी आणि लोकशाही मूल्ये रुजवण्यासाठी अथक प्रयत्न केले. समाजात बंधुभाव आणि राष्ट्रीय एकात्मता वाढविण्याचा त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केला.

त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू होता – “खरा धर्म म्हणजे प्रेम.”

आज धर्म, जात, भाषा आणि प्रदेश यांच्या नावावर समाजात निर्माण होणाऱ्या दुराव्याच्या पार्श्वभूमीवर साने गुरुजींचे विचार अधिकच महत्त्वाचे वाटतात.

त्यांच्या कार्याची पुरेशी दखल घेतली गेली का?

हा प्रश्न आजही अस्वस्थ करतो. महाराष्ट्रात साने गुरुजींचे नाव आदराने घेतले जाते; परंतु त्यांच्या विचारांचे प्रत्यक्ष आचरण किती होते, याचा विचार करण्याची गरज आहे.

महात्मा गांधी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज यांच्याप्रमाणेच साने गुरुजींनीही समाजपरिवर्तनासाठी मोठे योगदान दिले. परंतु त्यांच्या कार्यावर जितके व्यापक संशोधन व्हायला हवे होते, तितके झाले नाही. त्यांच्या साहित्याचा आणि सामाजिक विचारांचा अभ्यास शैक्षणिक पातळीवर अधिक व्यापक व्हायला हवा होता.

आजच्या पिढीला “श्यामची आई” माहिती असते; पण साने गुरुजींचा सामाजिक संघर्ष, त्यांची समतेची भूमिका, त्यांची राष्ट्रनिष्ठा आणि त्यांचे मानवतावादी विचार यांची माहिती तुलनेने कमी असते.

त्यांच्या नावाने काही संस्था, पुरस्कार आणि उपक्रम आहेत; परंतु त्यांच्या विचारांचा समाजजीवनातील प्रभाव अधिक व्यापकपणे पोहोचविण्याची आवश्यकता आहे.

आजच्या काळातील साने गुरुजी

आज विज्ञानाची प्रगती झाली, तंत्रज्ञान झपाट्याने बदलले, जग जवळ आले; पण माणसांमधील अंतर वाढले आहे. अशा काळात साने गुरुजींची शिकवण नव्याने आठवण्याची गरज आहे.

त्यांनी शिकवलेली प्रेमाची भाषा, समतेचा विचार, माणुसकीचा धर्म आणि सेवाभावाची वृत्ती हीच आजच्या समाजाची खरी गरज आहे.

साने गुरुजींचा स्मृतिदिन हा केवळ त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करण्याचा दिवस नाही; तर त्यांच्या विचारांचा पुनर्विचार करण्याचा दिवस आहे. त्यांनी आपल्या लेखणीतून माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा संदेश दिला. त्यांनी समाजाला प्रेम, समता आणि मानवतेचा मार्ग दाखवला.

आज त्यांच्या स्मृतीपुढे नतमस्तक होताना एवढेच म्हणावेसे वाटते

“साने गुरुजी गेले नाहीत; ते अजूनही प्रत्येक संवेदनशील मनात जिवंत आहेत. जिथे माणुसकीचा दिवा तेवत आहे, जिथे प्रेमाला धर्म मानले जाते, जिथे समतेसाठी संघर्ष केला जातो, तिथे साने गुरुजी आजही हसत उभे आहेत.”

श्रीकांत धारकर

@ बुलढाणा

9422184336