*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य गझलकार जयराम धोंगडे यांनी गझलकार सतीश देशमुख यांच्या गझलेचे केलेलं रसग्रहण*

*रसास्वाद गझलेचा* 

••• ••• ••• ••• ••• •••

आजही मी नेहमीच्या घेतल्या

चार टाळ्या मैफिलीच्या घेतल्या

भेट झाली शेवटी दोघामधे

आणि शपथा आशिकीच्या घेतल्या

पाळली आहे अहिंसा मी जरी

मीच गोळ्या बंदुकीच्या घेतल्या

कोरतो आहे धुरा शेजारचा

फार सवयी भावकीच्या घेतल्या

जिंदगीभरची कमाई संपली

दोन खोल्या मालकीच्या घेतल्या

*सतीश देशमुख*

_____*_____*______

श्री सतीश देशमुख यांच्या या गझलेत आधुनिक जीवनातील दांभिकता, नात्यांतील कृत्रिमता आणि मध्यमवर्गीय धडपड यांचे अत्यंत नेमके, व्यंगपूर्ण आणि तरीही सहज भाषेत चित्रण आले आहे. प्रत्येक शेर स्वतंत्र असूनही एकत्रितपणे ते सामाजिक वास्तवाचे बहुआयामी रूप दाखवतात.

*“आजही मी नेहमीच्या घेतल्या*

*चार टाळ्या मैफिलीच्या घेतल्या”*

हा मतला अत्यंत बोलका आहे. ‘चार टाळ्या’ ही केवळ प्रशंसा नसून ती क्षणिक समाधानाची प्रतिमा आहे. कवी सांगतो की आजही तो नेहमीसारख्याच टाळ्या घेतो—म्हणजेच काही बदल नाही, प्रगती नाही, नवे शिखर नाही. येथे एक प्रकारची आत्मजाणीव आणि उपरोध आहे. टाळ्या मिळतात, पण त्या ‘नेहमीच्या’च आहेत— म्हणजेच यशाच्या परिघात अडकलेली एकसुरी अवस्था!

*“भेट झाली शेवटी दोघामधे*

*आणि शपथा आशिकीच्या घेतल्या”*

प्रेमातील भावनांचा परमोच्च क्षण—भेट आणि शपथा. पण येथेही सतीशजी अल्पशब्दांत एक सूचक व्यंग ठेवतात.

“शेवटी भेट झाली” — म्हणजे दीर्घ प्रतीक्षा.

“शपथा घेतल्या” — म्हणजे भावनिक उन्मेष.

परंतु पुढील शेरांच्या पार्श्वभूमीवर पाहता, या शपथाही कदाचित औपचारिकच असाव्यात, असा उपअर्थ जाणवतो. प्रेमाची नाट्यमयता येथे अधोरेखित होते.

*“पाळली आहे अहिंसा मी जरी*

*मीच गोळ्या बंदुकीच्या घेतल्या”*

हा शेर अत्यंत धारदार आहे. अहिंसा पाळणारा ‘मी’ आणि गोळ्या घेणारा ‘मी’— ही स्पष्ट विरोधाभासात्मक प्रतिमा आहे. येथे ढोंगी नैतिकता किंवा परिस्थितीपुढील पराभव दाखवला आहे. तो स्वतःला अहिंसावादी म्हणतो, पण जखमा मात्र त्यालाच होतात.

किंवा दुसरा अर्थ — तत्त्वे पाळली, पण परिणाम मात्र हिंस्र जगाने दिले.

हा शेर समाजातील तत्त्व आणि व्यवहार यांच्यातील दरी दाखवतो.

*“कोरतो आहे धुरा शेजारचा*

*फार सवयी भावकीच्या घेतल्या”*

येथे ‘धुरा कोरणे’ म्हणजे दुसऱ्यांच्या व्यवहारात नाक खुपसणे.

भावकीच्या सवयी — म्हणजे नात्यांच्या नावाखाली हस्तक्षेप, चर्चा, टीका, तुलना.

हा शेर मध्यमवर्गीय सामाजिक रचनेवर अत्यंत सूचक भाष्य करतो. माणूस स्वतःचे आयुष्य घडवण्याऐवजी शेजाऱ्याचा ‘धुरा’ कोरत बसतो.

*“जिंदगीभरची कमाई संपली*

*दोन खोल्या मालकीच्या घेतल्या”*

हा शेर गझलेचा सर्वात वास्तववादी आणि मार्मिक शेर आहे, असे मला वाटते.

‘जिंदगीभरची कमाई’ — संपूर्ण आयुष्याची मेहनत

‘दोन खोल्या’ — छोट्याशा कमाईत सुख- स्वप्न

ही प्रतिमा भारतीय शहरी जीवनाचे सार सांगते. आयुष्य कष्टात जाते आणि शेवटी मिळते ती केवळ दोन खोल्यांची सुरक्षितता.

येथे करुण रस आणि विडंबनात्मक वास्तववाद दोन्ही जाणवतात.

एकूणच ही गझल केवळ वैयक्तिक अनुभव सांगत नाही, तर आधुनिक मध्यमवर्गीय माणसाच्या आयुष्याचे आरसे दाखवते— टाळ्यांचा दिखावा, प्रेमाची नाटके, तत्त्वांची विसंगती, नात्यांतील हस्तक्षेप आणि शेवटी घराच्या चार भिंतींसाठी खर्ची पडलेले आयुष्य.

गझलेचा स्वर शांत आहे; ती ओरडत नाही, पण हळूच टोचते.

हीच तिची ताकद आहे.

*जयराम धोंगडे*