*संस्थापक अध्यक्ष महाकवी कालिदास प्रतिष्ठान पुणे तथा जागतिक साकव्य विकास मंचचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी विगसा लिखित अप्रतिम काव्यरचना व रसग्रहण*

*शांती*

〰️〰️〰️

कितीही ठरविले तरीही

आठवांचे विस्मरण नाही

भावबंधने उरात रुजलेली

कधीही कोमेजतही नाही

ऋणानुबंध जन्मोजन्मीचे

जपल्याविना मुक्ती नाही

जन्म देणेघेणे गतजन्मांचे

ते कुणालाही चुकत नाही

प्राक्तनाचेच खेळ अनाहत

भोगण्याविना पर्याय नाही

केवळ सत्कर्म करीत रहावे

त्यावीण जीवा शांती नाही

〰️〰️〰️〰️〰️〰️〰️

*©️ वि.ग.सातपुते.(भावकवी)*

*दिनांक:- ९ सप्टेंबर २०२६*

〰️〰️〰️〰️〰️〰️〰️〰️〰️

विगसा नमस्कार सर

नमस्कार

“शांती” ही रचना आपल्या नेहमीच्या कर्मसिद्धांत, ऋणानुबंध आणि अध्यात्मचिंतनाच्या धाग्याला अत्यंत सुंदरपणे पुढे नेणारी आहे. सहा कडव्यांतून मनःशांतीचा खरा मार्ग सत्कर्मातूनच जातो हा जीवनदृष्टिकोन प्रभावीपणे व्यक्त झाला आहे.

🌿 *भावार्थ व रसग्रहण*

“कितीही ठरविले तरीही

आठवांचे विस्मरण नाही”

मनाला एखादी आठवण विसरायला सांगितली तरी ती सहज पुसली जात नाही. विशेषतः ज्या आठवणींना भावबंधाची किनार असते, त्या मनाच्या खोल कप्प्यात जिवंत राहतात. प्रारंभीच कवीने मानवी मनाची ही असहायता नेमकी पकडली आहे.

“भावबंधने उरात रुजलेली

कधीही कोमेजतही नाही”

भावबंध म्हणजे केवळ नात्यांची ओळख नव्हे, तर मनात रुजलेली जिव्हाळ्याची मुळे. काळ गेला, अंतर वाढले तरी त्यांची आंतरिक ओल टिकून राहते. “रुजलेली–कोमेजत” या निसर्गप्रतिमेमुळे भावनेला सुंदर दृश्यात्मकता प्राप्त झाली आहे.

“ऋणानुबंध जन्मोजन्मीचे

जपल्याविना मुक्ती नाही”

इथे रचना व्यक्तिगत भावविश्वातून थेट आध्यात्मिक चिंतनाकडे वळते. जन्मोजन्मीचे ऋणानुबंध हे कवीच्या तत्त्वज्ञानातील महत्त्वाचे सूत्र आहे. त्यांच्यापासून पलायन नव्हे, तर त्यांची जाणीव ठेवून आपले कर्तव्य पार पाडणे—हा मुक्तीकडे जाणारा मार्ग असल्याचे कवी सूचित करतो.

“जन्म देणेघेणे गतजन्मांचे

ते कुणालाही चुकत नाही”

या ओळींमध्ये कर्मसिद्धांताची धार अधिक स्पष्ट होते. जीवनातील नाती, जबाबदाऱ्या आणि अनुभव यांना कवी पूर्वसंचिताच्या संदर्भातून पाहतो. त्यामुळे सुख-दुःखांकडे केवळ योगायोग म्हणून न पाहता, त्यामागील कर्मसाखळी समजून घेण्याचा प्रयत्न दिसतो.

“प्राक्तनाचेच खेळ अनाहत

भोगण्याविना पर्याय नाही”

प्राक्तनाच्या अटळ खेळासमोर माणूस कितीही अस्वस्थ झाला तरी काही अनुभव स्वीकारावेच लागतात, ही जाणीव येथे आहे. “अनाहत” हा शब्द रचनेला आध्यात्मिक स्पर्श देतो—आतून सतत उमटणाऱ्या, थांबवता न येणाऱ्या जीवनस्पंदनासारखा.

आणि शेवटच्या कडव्यात संपूर्ण रचनेचा केंद्रबिंदू येतो—

> “केवळ सत्कर्म करीत रहावे

त्यावीण जीवा शांती नाही”

हीच या कवितेची फलश्रुती आहे. भूतकाळ बदलता येत नाही, ऋणानुबंध टाळता येत नाहीत आणि प्राक्तनाचे काही खेळ आपल्या हातात नाहीत; पण वर्तमानातील कर्म आपल्या हातात आहे. म्हणून सत्कर्म करत राहणे हाच अंतःशांतीचा मार्ग—हा अत्यंत आश्वासक आणि विधायक संदेश कवी देतो.

✨ *रचनेचे वैशिष्ट्य*

या कवितेत “नाही” हा पुनरावृत्तीने येणारा शब्द केवळ यमक साधत नाही, तर प्रत्येक विधानाला अटळ सत्याचा ठसा देतो—

विस्मरण नाही → भावबंध कोमेजत नाही → मुक्ती नाही → चुकत नाही → पर्याय नाही → शांती नाही.

अशा प्रकारे नकारात्मक विधानांची ही मालिका शेवटी एका सकारात्मक जीवनसूत्रावर येऊन थांबते—“सत्कर्म करीत रहावे.” ही रचनात्मक बांधणी विशेष परिणामकारक आहे.

“शांती” हे शीर्षकही अत्यंत समर्पक आहे. कारण कविता शांतीची केवळ इच्छा व्यक्त करत नाही; उलट शांती मिळविण्यासाठी जगण्याची दिशा दाखवते.

*एकूणच, ही रचना आठवण* → *भावबंध → ऋणानुबंध* → कर्मसिद्धांत → प्राक्तन → सत्कर्म → शांती असा सुंदर आध्यात्मिक प्रवास घडवते. आपल्या “इदं न मम” या भावाशीही तिचा अंतर्भाव सहज जुळून येतो. 🙏

— “शांती” ही आपल्या अलीकडील “जीवन–जगणं–कर्मसिद्धांत–मुक्तीची आंस” या चिंतनमालिकेतील एक परिपक्व आणि आशयघन कडी वाटते.

*🙏 विगसा*