कोकणात रस्त्या लगत झाडावर उमलला ठिपकेदार इरिड अमरी चा गुलाबी सोहळा”: प्रा. डॉ विजय पैठणे

वैभववाडी

कोकणातील रस्त्यांच्या कडेला, डोंगरउतारांवरील काजू, अंबा, हिरडा, बेहडा, वड, जांभूळ, बदाम, निलगिरी आणि किंजळ झाडांच्या फांद्यांवर आणि जंगलाच्या काठावर सध्या एक अनोखा निसर्गसोहळा रंगला आहे. गुलाबी-पांढऱ्या फुलांवर जांभळ्या ठिपक्यांची नक्षी, मंजिऱ्यांप्रमाणे लोंबणारे फुलोरे आणि मंद सुगंध यामुळे ‘ठिपकेदार इरिड अमरी’ (Aerides maculosa) या दुर्मिळ वन्य ऑर्किडने निसर्गप्रेमींचे लक्ष वेधून घेतले आहे. अनेक प्रवासी आणि पर्यटक या फुलांचे सौंदर्य पाहण्यासाठी रस्त्यालगत थांबत असून सोशल मीडियावरही या फुलांची चर्चा रंगू लागली आहे.

पश्चिम घाटाच्या समृद्ध जैवविविधतेचे प्रतीक मानली जाणारी ही वन्य ऑर्किड झाडांच्या खोडांवर वाढते. पावसाळ्याच्या प्रारंभी फुलणाऱ्या या ऑर्किडचे सौंदर्य पाहणाऱ्याला अक्षरशः मोहून टाकते. मात्र या सौंदर्यामागे एक प्रेरणादायी संवर्धनकथा दडलेली आहे.

*विज्ञान दिनी लावलेली ऑर्किड आज फुलली!*

राष्ट्रीय विज्ञान दिनानिमित्त आनंदीबाई रावराणे कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालयातील वनस्पतिशास्त्र विभागाच्या पुढाकाराने एक विशेष संवर्धन उपक्रम राबविण्यात आला होता. परिसरातील वृक्षतोडीमुळे किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे धोक्यात आलेल्या *ठिपकेदार इरिड अमरी*च्या काही नमुन्यांना विद्यार्थ्यांनी जतन करून महाविद्यालयात आणले. वनस्पतिशास्त्र विभागातील प्रा. डॉ. व्ही. ए. पैठणे** यांच्या मार्गदर्शनाखाली हे नमुने महाविद्यालय परिसरातील काजूच्या झाडांवर काळजीपूर्वक पुनर्स्थापित करण्यात आले.
काही महिन्यांनंतर आता त्याच ऑर्किडना सुंदर फुलोरा आला असून काजूच्या खोडांवर लटकलेल्या गुलाबी मंजिऱ्या पाहून विद्यार्थी, शिक्षक आणि निसर्गप्रेमी भारावून गेले आहेत. विज्ञान दिनी केलेल्या छोट्याशा प्रयत्नाचे आज फुलांच्या रूपात मिळालेले यश सर्वांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.

“जेव्हा विद्यार्थ्यांसोबत या ऑर्किडचे संवर्धन केले, तेव्हा ती जगतील का याबाबत उत्सुकता होती. आज त्याच रोपांना फुललेले पाहून अत्यंत समाधान वाटत आहे. ही फुले केवळ सौंदर्याची नव्हेत, तर संवर्धनाच्या यशाची साक्ष आहेत,” असे डॉ. पैठणे यांनी सांगितले.

*सौंदर्य पाहा… पण तोडू नका!*
अलीकडच्या काळात वन्य ऑर्किडची फुले घरी नेण्यासाठी किंवा सजावटीसाठी तोडण्याचे प्रमाण वाढताना दिसते. त्यामुळे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाला धोका निर्माण होत आहे. जंगलतोड, वृक्षतोड आणि पर्यावरणीय बदल यांमुळे अनेक वन्य ऑर्किड प्रजाती संकटात सापडत आहेत.

“ऑर्किड ही जंगलाची अमूल्य संपत्ती आहे. ती झाडांवरच शोभून दिसतात. नागरिकांनी फुले किंवा रोपे तोडू नयेत. त्याऐवजी त्यांचे छायाचित्र घ्यावे, सौंदर्याचा आनंद घ्यावा आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घ्यावा,” असे आवाहन डॉ. पैठणे यांनी केले.

*विद्यार्थ्यांसाठी जिवंत प्रयोगशाळा*
महाविद्यालय परिसरात फुललेल्या या ऑर्किडमुळे विद्यार्थ्यांना जैवविविधता, परिसंस्था आणि संवर्धन यांचे प्रत्यक्ष धडे मिळत आहेत. वर्गात शिकविले जाणारे विज्ञान आता विद्यार्थ्यांना जिवंत स्वरूपात अनुभवता येत आहे. त्यामुळे हा परिसर विद्यार्थ्यांसाठी एक प्रकारची ‘जिवंत प्रयोगशाळा’ बनला आहे.

कोकणच्या निसर्गवैभवात भर घालणाऱ्या या ठिपकेदार इरिड अमरीच्या फुलोऱ्याने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे की, **निसर्गाचे रक्षण केले तर तो शंभरपट सौंदर्याने आपल्याला परतफेड करतो.**