महाबीजचे व्यवस्थापकीय संचालक व सुप्रसिद्ध आयएएस अधिकारी श्री दिलीप स्वामी यांच्या मातोश्रींचे नुकतेच दुःखद निधन झाले. त्यानिमित्त केलेले हे शब्दांकन.

आई नावाचा अखंड आशीर्वाद…

“देव प्रत्येक ठिकाणी जाऊ शकत नाही म्हणून त्याने आई निर्माण केली.”

या जगात अनेक नाती असतात, परंतु आई हे एकमेव नाते असते जे निस्वार्थ प्रेम, त्याग, माया आणि संस्कारांनी भरलेले असते. अशाच एका महान मातृशक्तीचे नाव होते शिवऐक्य कमळाबाई विरपक्षप्पा स्वामी (वय ९४ वर्ष)

उदगीर तालुक्यातील तोंडार हे त्यांचे मूळ गाव. याच मातीत त्यांनी संसाराचा वटवृक्ष रुजवला. तीन मुलगे, एक मुलगी, तीन सुना, जावई आणि नातवंडे असा मोठा परिवार त्यांनी आपल्या प्रेमाने, मायेने आणि संस्कारांनी एकत्र बांधून ठेवला. तोंडार परिसरात “ताई” म्हणून परिचित असलेल्या कमळाबाई यांचे नाव आजही आदराने घेतले जाते.

“आई म्हणजे मंदिराचा कळस,

आई म्हणजे अंगणातील तुळस,

आई म्हणजे भजनातील ओवी,

आई म्हणजे वेदांची पोथी.”

कणखर आवाज, अफाट स्मरणशक्ती आणि जगाकडे पाहण्याची विलक्षण दृष्टी हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते. वर्षातील बारा महिने, ३६५ दिवस आणि प्रत्येक दिवसाचे धार्मिक, सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व त्यांना तोंडपाठ होते. कोणता सण, कोणती जयंती, कोणता उत्सव, कोणते व्रत आणि त्यामागील परंपरा याविषयी त्या सहज माहिती देत असत. त्यांच्या ज्ञानामुळे घरातील प्रत्येक दिवस हा संस्कारांचा उत्सव बनत असे.

कमळाबाई स्वामी या निस्सीम शिवभक्त होत्या. भजन, कीर्तन, अभंग, हरिपाठ आणि शिवनामस्मरण यांच्यावर त्यांची अपार श्रद्धा होती. नित्य शिवपूजा केल्याशिवाय त्या अन्नाचा कणदेखील ग्रहण करत नसत. भगवान शिवावरील त्यांची भक्ती ही त्यांच्या जीवनाची ओळख होती. धर्म, श्रद्धा आणि सदाचार यांचे संस्कार त्यांनी आपल्या कुटुंबात रुजवले.

“आईचे प्रेम मोजण्याचा प्रयत्न कधी करू नका,

कारण समुद्राची खोली आणि आईची माया कधीच मोजता येत नाही.”

स्वतःच्या सुखाचा विचार न करता मुलांच्या शिक्षणासाठी आयुष्य वेचणारी ही माऊली होती. जीवनात कितीही अडचणी आल्या तरी मुलांचे शिक्षण, संस्कार आणि भविष्य यामध्ये त्यांनी कधीही तडजोड केली नाही. कष्ट, त्याग आणि संघर्ष यांच्या जोरावर त्यांनी आपल्या मुलांना घडवले.

त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र अशोक स्वामी हे शेतकरी तसेच पौरोहित्य व्यवसाय करतात. वीरशैव लिंगायत समाजाच्या भोकर येथील एका प्रमुख धार्मिक स्थळाचे ते प्रमुख असून धार्मिक व सामाजिक क्षेत्रात त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.

त्यांचे सुपुत्र दिलीप स्वामी यांनी भारतीय प्रशासकीय सेवेत (IAS) सर्वोच्च यश संपादन केले. उपजिल्हाधिकारी, अप्पर जिल्हाधिकारी, विभागीय उपआयुक्त, मुख्य कार्यकारी अधिकारी, जिल्हाधिकारी अशा अनेक महत्त्वपूर्ण पदांवर त्यांनी उल्लेखनीय कामगिरी बजावली. सध्या ते महाबीज महामंडळात महाराष्ट्र राज्याचे संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.

तिसरे पुत्र शिवकुमार स्वामी यांनी नायब तहसीलदार, तहसीलदार, उपजिल्हाधिकारी आणि निवासी उपजिल्हाधिकारी अशा विविध जबाबदाऱ्या यशस्वीपणे सांभाळल्या आहेत. सध्या ते बीड येथे निवासी उपजिल्हाधिकारी म्हणून कार्यरत आहेत.

धाकटी कन्या आनंदी स्वामी यांचे सासर राणी सावरगाव येथे असून त्या देखील आपल्या आईप्रमाणे प्रेमळ, संस्कारी आणि धर्माभिमानी आहेत.

आज त्यांच्या मुलांनी समाजात मिळवलेले स्थान, प्रतिष्ठा आणि यश पाहिले की त्यामागे एका आईचे अथक कष्ट, त्याग आणि संस्कार किती मोठे असतात याची जाणीव होते. मुलांना मोठे अधिकारी बनविण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या या माऊलीने केवळ आपला परिवारच घडवला नाही तर समाजालाही कर्तृत्ववान व्यक्तिमत्त्वे दिली.

आईविषयी बोलताना IAS अधिकारी दिलीप स्वामी आणि निवासी उपजिल्हाधिकारी शिवकुमार स्वामी यांचा कंठ दाटून येतो.

“आज आम्ही जे काही आहोत, ज्या उंचीवर पोहोचलो आहोत, त्या प्रत्येक यशामागे आमच्या आईचे कष्ट, त्याग आणि आशीर्वाद आहेत. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांनी आम्हाला शिकवले, घडवले आणि जगण्याची दिशा दिली. स्वतःच्या सुखाचा कधी विचार केला नाही. आमच्या शिक्षणासाठी, आमच्या भविष्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर कष्ट केले.”

“आईने आम्हाला केवळ शिक्षण दिले नाही, तर माणूस म्हणून जगण्याचे संस्कार दिले. सत्य, प्रामाणिकपणा, कर्तव्यनिष्ठा, समाजाप्रती असलेली जबाबदारी आणि सर्वसामान्य माणसांच्या दुःखाशी नाते जोडण्याची शिकवण आईनेच दिली. समाजभान काय असते, माणुसकी म्हणजे काय, गरजूंच्या मदतीला धावून जाणे म्हणजे काय, हे आम्ही तिच्याकडूनच शिकलो.”

“आज आई आमच्यात नाही, ही वेदना शब्दांत व्यक्त करता येणार नाही. पण तिचे संस्कार आमच्यासोबत आहेत. आम्ही आयुष्यभर तिच्या विचारांनुसार आणि तिने दाखवलेल्या मार्गावर चालण्याचा प्रयत्न करू. आईचा मुलगा म्हणून जन्म मिळाला, हे आमचे भाग्य आणि अभिमान आहे.”

“आईची सावली डोक्यावर असेपर्यंत माणूस कितीही मोठा झाला तरी तो लहानच असतो,

आणि ती सावली निघून गेली की मोठा माणूसही एका क्षणात पोरका होतो.”

आज कमळाबाई स्वामी शारीरिकरित्या आपल्यात नसल्या तरी त्यांचे संस्कार, त्यांचे प्रेम, त्यांची शिवभक्ती आणि त्यांनी घडवलेली यशस्वी पिढी हे सर्व त्यांच्या अमर अस्तित्वाची साक्ष देत राहील.

त्यांच्या निधनाची बातमी समजताच स्वामी परिवारावर प्रेम करणाऱ्या असंख्य लोकांनी शोक व्यक्त केला. लातूर येथे त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. या अंतिम निरोपाच्या प्रसंगी दुःखाचे वातावरण निर्माण झाले होते. प्रत्येकाच्या डोळ्यात अश्रू होते आणि प्रत्येकाच्या मनात त्यांच्या आठवणींचा सागर दाटून आला होता.

या वेळी लातूर जिल्ह्याचे खासदार डॉ. संजय काळगे, पूज्य सद्गुरू डॉ. विरूपाक्ष शिवाचार्य महाराज, पूज्य सद्गुरू बर्दापूरकर महाराज, राज्यभरातून आलेले जंगम समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्ती, विविध विभागातील अधिकारी-कर्मचारी, सामाजिक कार्यकर्ते, मित्रपरिवार, नातेवाईक आणि स्वामी कुटुंबियांवर प्रेम करणारे हजारो नागरिक उपस्थित होते.

अंत्ययात्रेत उमटलेली जनसागराची उपस्थिती ही कमळाबाई स्वामी यांनी आयुष्यभर कमावलेल्या प्रेमाची, माणुसकीची आणि संस्कारांची जणू जिवंत पावती होती. एखाद्या व्यक्तीची खरी श्रीमंती तिच्या संपत्तीत नसते, तर तिने जोडलेल्या माणसांमध्ये असते याचा प्रत्यय या प्रसंगी सर्वांना आला.

“अधिकारी घडवणाऱ्या अनेक संस्था असतात,

पण अधिकारी घडवणारी आई मात्र एकच असते.”

“आईने आम्हाला उंच भरारी घ्यायला शिकवले,

पण पाय जमिनीवर ठेवून जगायलाही शिकवले.”

“माणूस जग सोडून जातो,

पण त्याचे संस्कार, त्याचे विचार आणि त्याने कमावलेली माणसे

त्याला कधीच मरू देत नाहीत.”

आज ती मायमाऊली आपल्यात नसली तरी तिचे शब्द, तिचे प्रेम, तिचे आशीर्वाद आणि तिच्या आठवणी कायम प्रत्येकाच्या हृदयात जिवंत राहतील.

“आईचा देह जातो, पण आई कधीच जात नाही.

ती आपल्या संस्कारांत, आठवणींत, प्रार्थनांत

आणि प्रत्येक यशाच्या क्षणी आशीर्वाद बनून सोबत असते.”

दयाघन पार्वती परमेश्वर त्यांच्या पवित्र आत्म्यास चिरशांती प्रदान करो, हीच विनम्र प्रार्थना.

॥ भावपूर्ण श्रद्धांजली ॥

वैजनाथ स्वामी