चिंतन : भूमिपुत्र वाघ
मित्रांनो, तरुणांनो, भारतीय संस्कृती जपण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या बांधवानो आपण आज जरा वेगळ्या चिंतनासाठी आपण हा लेख वाचणार आहोत. धर्म आणि संस्कृती हे मानवी जीवनाला दिशा देणारे दोन महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत. धर्म माणसाला संयम, सदाचार, करुणा, सहिष्णुता आणि परस्पर सन्मान शिकवतो; तर संस्कृती माणसाच्या जीवनपद्धतीला मूल्य, परंपरा आणि सामाजिक बांधिलकीची जोड देते. त्यामुळे धर्म आणि संस्कृतीचे संवर्धन हे समाजाच्या प्रगतीसाठी आवश्यक आहे.मात्र, आज काही धार्मिक आणि सांस्कृतिक मिरवणुकांचे स्वरूप पाहिले तर त्यांच्या मूळ उद्देशाचा विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. धर्माच्या नावाखाली होणारा भपकेबाजपणा, मोठ्या आवाजातील डीजे, रस्ते अडविणे, अवाजवी घोषणाबाजी, अंगविक्षेप, शक्तीप्रदर्शन आणि सामूहिक शक्तीचा गैरवापर यामुळे धर्म व संस्कृतीचा गौरव वाढण्याऐवजी त्यांच्याबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण होण्याची शक्यता असते.
मिरवणूक ही आनंद, श्रद्धा आणि सामाजिक एकतेचे प्रतीक असू शकते. मात्र, त्या मिरवणुकीमुळे रुग्णवाहिका अडकत असेल, विद्यार्थ्यांना त्रास होत असेल, वृद्ध व लहान मुलांना मोठ्या आवाजाचा त्रास होत असेल किंवा नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनात अडथळे निर्माण होत असतील, तर आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा आपल्या धार्मिक आनंदाची किंमत इतर नागरिकांनी का मोजावी?शक्तीप्रदर्शन म्हणजे धर्माची ताकद नव्हे धर्माची ताकद ही मोठ्या आवाजात नसते; ती विचारांच्या उंचीत असते. संस्कृतीची ओळख ही भपकेदार सजावटीत नसून तिच्या मूल्यांमध्ये असते.आपली सांघिक शक्ती जर समाजहितासाठी वापरली तर ती परिवर्तनाची ताकद बनते. रक्तदान शिबिरे, वृक्षारोपण, जलसंधारण, गरजू विद्यार्थ्यांना मदत, रुग्णांना सहकार्य, स्वच्छता अभियान, व्यसनमुक्ती आणि पर्यावरण संवर्धन अशा उपक्रमांतून धार्मिक व सामाजिक एकतेची खरी ताकद दिसून येते.परंतु हीच शक्ती इतरांना त्रास देण्यासाठी, आवाजाचा अतिरेक करण्यासाठी किंवा रस्ते अडविण्यासाठी वापरली गेली तर त्या शक्तीचे रूपांतर सामाजिक अस्वस्थतेत होऊ शकते. भपकेबाज घोषणा कशासाठी?घोषणा या विचार जागवण्यासाठी असतात; वातावरण दूषित करण्यासाठी नव्हे. न पचणारे, न रुचणारे किंवा इतरांच्या श्रद्धेला दुखावणारे शब्द वापरून केलेली घोषणाबाजी कोणत्याही धर्माची प्रतिष्ठा वाढवत नाही.आपल्या धर्माचा गौरव करण्यासाठी दुसऱ्या धर्माचा अवमान करण्याची गरज नसते. आपला धर्म मोठा आहे हे सिद्ध करण्यासाठी दुसऱ्याला लहान करण्याची आवश्यकता नाही. खरा धर्म माणसाला जोडतो, तोडत नाही.संस्कृतीचे संवर्धन की संस्कृतीची घसरण?
संस्कृती जपण्याच्या नावाखाली जर आपण तिच्या मूलभूत मूल्यांनाच विसरत असू, तर आपण संस्कृतीचे संवर्धन करीत आहोत की तिची घसरण घडवत आहोत, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
आपल्या पूर्वजांनी निर्माण केलेल्या परंपरांमध्ये संयम, शिस्त, सामूहिकता, निसर्गाशी नाते आणि सामाजिक बांधिलकी होती. आज त्या परंपरांना केवळ आवाज, प्रकाश, पैसा आणि गर्दीच्या प्रदर्शनात मर्यादित करणे योग्य आहे का?धर्माचा, संस्कृतीचा उत्सव हा समाजासाठी आनंदाचा असावा, त्रासाचा नव्हे.मिरवणूक ही संस्कृतीचे दर्शन घडवणारी असावी, दहशतीचे नव्हे.सामूहिक शक्ती ही समाज उभारण्यासाठी असावी, शक्तीप्रदर्शनासाठी नव्हे.
बदलाची सुरुवात आपल्यापासून
धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये शिस्त, वेळेचे भान, ध्वनीप्रदूषणाबाबत संवेदनशीलता, वाहतुकीचा विचार आणि सर्व नागरिकांच्या अधिकारांचा सन्मान राखला पाहिजे.मिरवणुकीत डीजेचा आवाज कमी करून पारंपरिक वाद्यांना प्रोत्साहन देता येईल का याचाही विचार करावा.अनावश्यक खर्च कमी करून त्यातील काही रक्कम सामाजिक कार्यासाठी वापरता येईल. रस्ते अडवण्याऐवजी प्रशासनाशी समन्वय साधून नियोजन करता येईल. घोषणांमध्ये द्वेषाऐवजी बंधुभावाचा संदेश देता येईल.
यातूनच धर्म आणि संस्कृती समाजाच्या विकासाचे साधन बनतील.शेवटी.धर्म हा माणसासाठी आहे आणि संस्कृती ही समाजाला समृद्ध करण्यासाठी आहे. ज्यातून दुसऱ्याला त्रास होतो, त्याचा पुनर्विचार करण्याची नैतिक जबाबदारी प्रत्येक श्रद्धावान नागरिकाची आहे.
आपल्या श्रद्धेचा आवाज मोठा करण्यापेक्षा आपल्या आचरणाचा आदर्श मोठा करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण समाजावर सर्वाधिक परिणाम हा आपल्या घोषणांचा नव्हे, तर आपल्या कृतींचा होत असतो.धर्म वाढवायचा असेल तर माणुसकी वाढवा.
संस्कृती जपायची असेल तर संस्कार जपा.
सामूहिक शक्ती दाखवायची असेल तर समाजहिताचे कार्य करा.
आणि उत्सव साजरा करायचा असेल तर तो सर्वांच्या आनंदाचा करा.
हीच खरी धार्मिक सहिष्णुता, हीच खरी सांस्कृतिक समृद्धी आणि हाच आधुनिक, संवेदनशील समाजाचा मार्ग आहे.
