छायाचित्र : काळाच्या स्मृतींवर उमटलेली अमिट स्वाक्षरी

जागतिक छायाचित्रण दिन विशेष संपादकीय

क्षण म्हणजे काळाच्या अथांग प्रवाहातील एक छोटासा थेंब; पण तोच क्षण जेव्हा छायाचित्राच्या चौकटीत बंदिस्त होतो, तेव्हा तो काळाच्या पल्याड प्रवास करू लागतो. म्हणूनच छायाचित्र म्हणजे केवळ प्रकाश, सावली आणि रंगांची रचना नव्हे, तर जगलेल्या क्षणांची जपलेली स्मृती आणि न बोलता व्यक्त होणारी भावना आहे.

आज, १९ ऑगस्ट—जागतिक छायाचित्रण दिन. या दिवसाच्या निमित्ताने कॅमेऱ्याच्या शोधापासून आजच्या मोबाईलच्या कॅमेऱ्यापर्यंत झालेल्या विलक्षण प्रवासाकडे पाहताना तंत्रज्ञानाने घेतलेली झेप थक्क करून सोडते. कधीकाळी एक छायाचित्र टिपण्यासाठी लागणारा वेळ, मेहनत आणि खर्च आज काही क्षणांत संपतो. परंतु साधने बदलली असली तरी छायाचित्रणामागची मानवी संवेदना आजही तितकीच जिवंत आहे.

एक छायाचित्र हजार शब्द बोलते, असे म्हटले जाते. कारण शब्दांना जे सांगण्यासाठी अनेक पाने खर्ची पडतात, ते एखादा छायाचित्रकार एका क्षणाच्या चौकटीत सांगून जातो. आईच्या डोळ्यांतील मायेची ओल, शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावरचे कष्ट, सैनिकाच्या नजरेतील निर्धार, बालकाच्या हास्यातील निरागसता, निसर्गातील ऋतूंची पालटणारी रूपे—हे सारे कॅमेरा टिपतो आणि पुढच्या पिढ्यांसाठी जतन करून ठेवतो.

छायाचित्रण हे केवळ सौंदर्य टिपण्याचे माध्यम नाही; ते समाजाचा आरसाही आहे. युद्ध, दुष्काळ, पूर, महामारी, सामाजिक विषमता, संघर्ष आणि परिवर्तन यांच्या असंख्य कथा छायाचित्रांनी जगासमोर आणल्या आहेत. एका संवेदनशील छायाचित्रकाराची नजर अनेकदा समाजाच्या दुर्लक्षित कोपऱ्यांवर प्रकाश टाकते. त्यामुळे छायाचित्रणात केवळ कलात्मकता नव्हे, तर सामाजिक बांधिलकीही असते.

मात्र आजच्या ‘सेल्फी’च्या आणि ‘सोशल मीडिया’च्या युगात छायाचित्रणाचे स्वरूप काहीसे बदलले आहे. प्रत्येक क्षण जगण्यापेक्षा तो टिपण्याची घाई वाढली आहे. एखाद्या सुंदर सूर्यास्ताकडे डोळ्यांनी पाहून मनात साठवण्याऐवजी आपण आधी कॅमेरा काढतो. प्रश्न एवढाच आहे—आपण क्षण जपत आहोत की केवळ त्याची प्रतिमा?

खरे छायाचित्रण म्हणजे कॅमेऱ्याची महागडी साधने नव्हेत; ती आहे पाहण्याची दृष्टी. प्रकाश कुठे आहे, सावली काय सांगते, चेहऱ्यामागची भावना कोणती, निसर्ग कोणती भाषा बोलतो—हे जाणणारी नजरच साध्या दृश्याला असामान्य बनवते. म्हणूनच उत्तम छायाचित्रकार हा केवळ कॅमेरा चालवणारा नसतो; तो काळाचा साक्षीदार असतो.

आजच्या जागतिक छायाचित्रण दिनी प्रत्येक छायाचित्रकाराला आणि छायाचित्रप्रेमीला एकच संदेश—क्षण टिपा, पण क्षण जगायलाही विसरू नका. कारण छायाचित्र कागदावर, पडद्यावर किंवा स्मृतीत राहते; पण त्या क्षणाला दिलेली अनुभूती मनात आयुष्यभर जिवंत राहते.

काळ पुढे सरकत राहील, चेहरे बदलतील, पिढ्या बदलतील; पण एखाद्या जुन्या छायाचित्राची चौकट उघडली की भूतकाळ पुन्हा डोळ्यांसमोर उभा राहील. म्हणूनच—

छायाचित्र म्हणजे थांबवलेला क्षण नव्हे;

तो काळाच्या प्रवाहातून अलगद जपून ठेवलेला एक श्वास असतो.

जागतिक छायाचित्रण दिनाच्या निमित्ताने या स्मृतींच्या जादूला, संवेदनशील नजरेला आणि जगाला नव्या दृष्टीने पाहण्याची प्रेरणा देणाऱ्या प्रत्येक छायाचित्रकाराला मनःपूर्वक सलाम!

प्रदीप जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार

भ्रमणध्वनी 9881157709