*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचच्या सन्मा सदस्या ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री राधिका भांडारकर यांनी कवी दीपक पटेकर यांच्या “दंगा” कवितेचं केलेलं रसग्रहण*

१५ ऑगस्ट या स्वातंत्र्यदिनाविषयी मनात जितकी उत्कटता वाटते तितकीच कधीकधी सहजपणे, देशाच्या विचारांती उदासीनता येते.

दररोज वृत्तपत्रे, सोशल मीडियामधून होणारे देशाचे राजकीय, सामाजिक, नैतिक दर्शन मनाला बोचत राहते. ज्या स्वातंत्र्यवीरांनी देशासाठी बलिदान केले त्याच भारत देशाचे भविष्यात नक्की काय चित्र असणार आहे याविषयी शंका, खंत निर्माण होते. याच पार्श्वभूमीवर सुप्रसिद्ध *कवी दीपक पटेकर* यांची *दंगा* ही कविता खूपच बोलकी वाटते कविता अशी आहे…

*दंगा*

*गहाण ठेवून विवेक बुद्धी दंगे करतो*

*सामाजिक वादाचे तोची कारण बनतो*

*संस्काराला नको कुणाच्या ठेवू नावे*

*खरी कारणे रोगाची पण शोधत जावे*

*जातीधर्मासाठी लढणे गैर नसावे*

*पण सामोरी येता सारे मुक्त हसावे*

*प्रत्येकाचा स्वाभिमान जर जागृत असतो*

*तर अंगाशी येता प्रकरण का तो लपतो..?*

*चिथावण्या अन् भडकविणे हे झाले सोपे*

*दंग्यामध्ये गरिबांचे बघ जळती खोपे*

*दीपक पटेकर*

*(काव्यसंग्रह: बकुळीची फुले)*

ही कविता सामाजिक वास्तवावर थेट बोट ठेवणारी आहे. तिच्यातील आशयाचे थोडक्यात रसग्रहण असे करता येईल:

*गहाण ठेवून विवेक बुद्धी दंगे करतो…*

*सामाजिक वादाचे तोची कारण बनतो*

*कवी दीपक पटेकर* यांनी या ओळींमधून समाजात वाढत चाललेल्या जातीय आणि धार्मिक तेढीचे वास्तव अत्यंत परखडपणे मांडले आहे.

“गहाण ठेवून विवेक बुद्धी” या शब्दांतून माणूस जेव्हा विचारशक्ती बाजूला ठेवतो, तेव्हाच दंगली, हिंसा आणि सामाजिक संघर्षांना खतपाणी मिळते, हे ते अधोरेखित करतात.

*”संस्काराला नको कुणाच्या ठेवू नावे…*

*खरी कारणे रोगाची पण शोधत जावे”*

या ओळी समाजातील समस्यांचे मूळ समजून घेण्याची शिकवण देतात. दोषारोप करण्याऐवजी विवेकाने परिस्थितीचे विश्लेषण करण्याचा संदेश येथे आहे.

*जातीधर्मासाठी लढणे गैर नसावे*

*पण सामोरी येता सारे मुक्त हसावे*

कवी जातीधर्माविषयीचा स्वाभिमान नाकारत नाहीत. “जातीधर्मासाठी लढणे गैर नसावे” असे म्हणताना ते अस्मितेचा आदर करतात; पण त्याचबरोबर “सामोरी येता सारे मुक्त हसावे” या ओळीत मानवी नात्यांचा सेतू अधिक महत्त्वाचा असल्याचे सांगतात. मतभेद असले तरी मनभेद नसावेत, हा सुंदर विचार येथे व्यक्त होतो.

*प्रत्येकाचा स्वाभिमान जर जागृत असतो*

*तर अंगाशी येता प्रकरण का तो लपतो..?*

या ओळींमध्ये कवीने थेट प्रश्न विचारून समाजाच्या दुटप्पी वृत्तीवरच बोट ठेवले आहे. अन्यायाविरुद्ध मोठमोठ्या घोषणा करणारे अनेक जण संकट स्वतःवर आले की मात्र मौन धारण करतात किंवा सत्य लपवण्याचा प्रयत्न करतात. हा मानवी स्वभावातला विरोधाभास कवीने अगदी नेमकेपणाने पकडलेला आहे.

*चिथावण्या अन् भडकविणे हे झाले सोपे*

*दंग्यामध्ये गरिबांचे बघ जळती खोपे*

“चिथावण्या अन् भडकविणे हे झाले सोपे, दंग्यामध्ये गरिबांचे बघ जळती खोपे” या ओळी कवितेचा सर्वाधिक परिणामकारक भाग आहेत. दंगली घडविणारे अनेकदा सुरक्षित राहतात; परंतु त्याची सर्वाधिक झळ गरीब, कष्टकरी आणि निरपराध लोकांनाच बसते, हे वास्तव कवीने हृदयस्पर्शी शब्दांत मांडले आहे.

एकूणच ही कविता केवळ सामाजिक टीका करत नाही, तर विवेक, समता, बंधुभाव आणि मानवी मूल्यांची जपणूक करण्याचा संदेश देते. थेट, साधी आणि प्रभावी भाषा हे या कवितेचे वैशिष्ट्य असून, प्रत्येक ओळ वाचकाला आत्मपरीक्षण करण्यास प्रवृत्त करते.

अनलज्वाला वृत्तातील या कवितेचे सौंदर्य तिच्या अलंकारिक शब्दांपेक्षा विचारांच्या ताकदीत आणि प्रभावी प्रतिमांमध्ये आहे. मला विशेष भावलेली सौंदर्यस्थळे अशी—

*”गहाण ठेवून विवेक बुद्धी दंगे करतो”*

ही कवितेतील सर्वात प्रभावी ओळ आहे. विवेकबुद्धी गहाण ठेवणे हे रूपक अतिशय अर्थगर्भ आहे. माणूस विचारशक्ती हरवतो तेव्हाच हिंसा जन्म घेते, हा विचार एका ओळीत मांडला आहे.

*”संस्काराला नको कुणाच्या ठेवू नावे, खरी कारणे रोगाची पण शोधत जावे.”*

येथे समाजातील समस्यांकडे चिकित्सक नजरेने पाहण्याचा संदेश आहे. रोग हा शब्द सामाजिक विकृतीचे प्रतीक बनतो. ही ओळ विवेकवादी दृष्टिकोन मांडते.

*”जातीधर्मासाठी लढणे गैर नसावे, पण सामोरी येता सारे मुक्त हसावे.”*

ही कवितेची समतोल भूमिका आहे. स्वतःच्या अस्मितेचा अभिमान ठेवतानाच दुसऱ्याबद्दल द्वेष नसावा, हा विचार अत्यंत संयत आणि परिपक्व आहे. *मुक्त हसावे* ही प्रतिमा मनाला स्पर्शून जाते.

*”प्रत्येकाचा स्वाभिमान जर जागृत असतो…”*

ही ओळ वाचकाला थेट आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडते. स्वाभिमान आणि नैतिक धैर्य यांचा सूचक संबंध कवीने उलगडला आहे.

*”चिथावण्या अन् भडकविणे हे झाले सोपे*

*दंग्यामध्ये गरिबांचे बघ जळती खोपे.”*

ही कवितेतील सर्वात जिवंत दृश्यप्रतिमा आहे. *जळती खोपे* या दोन शब्दांत दंगलीची भीषणता आणि त्यात होणारे गरीबांचे अपरिमित नुकसान डोळ्यांसमोर उभे राहते. ही कविता सामाजिक वास्तवाशी जोडून ठेवणारे सर्वात प्रभावी सौंदर्यस्थळ आहे.

या कवितेचे खरे सौंदर्य थेट सत्यकथन, नैतिक भूमिका, विचारांची स्पष्टता आणि प्रभावी प्रतीकात्मक भाषा यात आहे. अलंकारांचा दिखाऊ वापर नाही; उलट साध्या भाषेत अत्यंत गंभीर सामाजिक संदेश देण्याची ताकद हीच या कवितेची खरी काव्यशोभा आहे. अशा कवितेला विचारसौंदर्याची कविता असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.

*राधिका भांडारकर*

पुणे