*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचच्या सन्मा सदस्या ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री राधिका भांडारकर लिखित अप्रतिम लेख*
*धोंडा म्हणजे अधिक महिना*
भारतीय संस्कृतीत “अधिक महिना” किंवा “मलमास” याला अनेक ठिकाणी प्रेमाने “धोंडा महिना” असेही म्हणतात. काही भागांत या महिन्यात विशेष पूजा, व्रत, दानधर्म, कथा-कीर्तन यांना महत्त्व दिले जाते; तर काही ठिकाणी शुभकार्य टाळण्याची परंपरा आहे.
पण या सर्वामागे केवळ अंधश्रद्धा नाही, तर एक वैज्ञानिक आणि सामाजिक विचारही दडलेला आहे.
अधिक महिना म्हणजे नेमकं काय?
आपले भारतीय पंचांग हे चांद्र-सौर पद्धतीवर आधारित आहे.
म्हणजेच सूर्य आणि चंद्र या दोघांच्या गतीचा विचार करून महिने मोजले जातात.
एका चांद्रमासाची सरासरी लांबी : साधारण २९.५ दिवस
१२ चांद्रमास : सुमारे ३५४ दिवस
पण सौर वर्ष : ३६५ दिवस
म्हणजेच दरवर्षी साधारण ११ दिवसांचा फरक पडतो.
हा फरक वाढत गेला तर ऋतू आणि महिने यांचा मेळ बिघडेल.
उदाहरणार्थ — दिवाळी उन्हाळ्यात आणि होळी पावसाळ्यात येऊ लागेल!
हा ताळमेळ राखण्यासाठी साधारण दर ३२ महिन्यांनी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो. त्यालाच “अधिक महिना” म्हणतात.
ही पद्धत अत्यंत सूक्ष्म खगोलशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहे.
आज आधुनिक कॅलेंडरमध्ये जसा “लीप इयर” असतो, तसाच हा भारतीय संस्कृतीतील “लीप महिना” आहे.
मग त्याला “मलमास” किंवा “धोंडा” का म्हणत?
पूर्वीच्या काळी समाजजीवन शेतीभोवती फिरत असे.
अधिक महिना हा जणू “अतिरिक्त वेळ” मानला जाई.
त्यात मोठे उत्सव किंवा लग्नसमारंभ कमी ठेवले जात. कारण:
शेतीतील विश्रांतीचा काळ असतो तो.
या काळात आर्थिक बचत तसेच मानसिक शांतता असावी, धार्मिक चिंतनासाठी वेळ द्यावा हे गृहीत असतं.
“धोंडा” हा शब्द काही ठिकाणी थोडा गंमतीने वापरला गेला असावा —
जणू नियमित चक्रात आलेला “जादा दगड”! आपण एखाद्या निर्बुधद, निकम्म्या व्यक्तीला म्हणतोच ना ,”अगदी धोंडा आहेस तू!” कदाचित याच भावनिकतेतून अधिक मासास धोंडा हे संबोधन पडले असावे.
पण नंतर काळाच्या ओघात लोकांनी त्याला अशुभतेशी जोडले.
खरंतर भारतीय धर्मग्रंथांमध्ये अधिक महिन्याला “पुरुषोत्तम मास” असे अत्यंत पवित्र नावही दिले आहे.
या काळात सासरी नांदणार्या लेकीचा आणि जावयाचा वाण देऊन यथोचित सन्मान करणेही अपेक्षित असते.
अधिक मास आणि अनारसा हा पदार्थ यांच्या सबंधाविषयी परंपरेनुसार विचार केला तर लक्षात येते की अनारसा हा तांदूळ, गूळ, साखर, तूप, खसखस या पदार्थांनी बनतो. हे सर्व पदार्थ सात्विकता आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जातात. नातेसंबंधात “गोडवा वाढवा” या भावनेतून केले जातात. शिवाय अनारसे पटकन होत नाहीत. तांदूळ भिजवणे, वाळवणे, पीठ मुरवणे अशी वेळ खाऊ प्रक्रिया त्या अंतर्गत असते म्हणूनच अनारसा हा संयम, प्रतीक्षा आणि परिपक्वता यांचं प्रतीक आहे. अगदी हाच अर्थ घेऊन धोंडी मास अथवा अधिकमास म्हणजे “थांबून स्वतःकडे पाहण्याचा” महिना आहे.
अर्थात या संदर्भात जुन्या परंपरा कितपत चालवायच्या हा खूप महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
परंपरा म्हणजे फक्त जुनी गोष्ट नव्हे.
ती समाजाच्या अनुभवातून निर्माण झालेली जीवनपद्धती असते.
मात्र प्रत्येक परंपरेची चिकित्सा करणेही तितकेच आवश्यक आहे.त्यापैकी
जपण्यासारख्या गोष्टी म्हणजे पूर्वी लोक या महिन्यात. वाचन, नामस्मरण, दानधर्म
साधेपणा याकडे वळत असत.आत्मचिंतनाचा तो काळ असतो पण आजच्या धावपळीच्या जीवनात हा विचार अत्यंत उपयुक्त आहे.
मोठे समारंभ कमी ठेवण्यामागे आर्थिक शहाणपणही होते. खर्चावर नियंत्रण हा मुख्य मुद्दा विचारात घेतला आहे.
मानवाची जीवनपद्धती निसर्गाशी जवळीक साधते. भारतीय कालगणना ही ऋतू, शेती, चंद्र-सूर्य यांच्या निरीक्षणांवर आधारलेली होती. हा वैज्ञानिक वारसा जपण्यासारखा आहे.
कोणत्या गोष्टी बदलायला हव्यात? याचाही विचार व्हायला हवा.धोंडी मासाबद्दलची “अशुभ” ही भीती दूर करावी. अधिक महिन्यात, लग्न केले तर वाईट होते, घर घेतले तर अपशकून,
नवीन काम सुरू करू नये अशा समजुतींना वैज्ञानिक आधार नाही.
हे अंधानुकरण आहे. ही गतानुगतिकता आहे.
“पूर्वजांनी केले म्हणून आपण करायचे”
हा विचार अपुरा आहे.
पूर्वजांनी परिस्थितीनुसार निर्णय घेतले.
आजची परिस्थिती वेगळी आहे.
म्हणून विचारही बदलायला हवा.
काही ठिकाणी स्त्रियांना या महिन्यात विविध निर्बंध घातले जातात.
ही गोष्ट सामाजिक असमानतेतून आलेली आहे; धर्मातून नव्हे.
हे सगळं विचारात घेउन नव्याने काय करता येईल त्याचा विचार महत्त्वाचा ठरतो.
अधिक महिना हा “थांबून स्वतःकडे पाहण्याचा महिना” म्हणून साजरा करता येईल.
काही सुंदर कल्पना माझ्या मनात येतात.
डिजिटल उपवास करावेत. म्हणजे
आठवड्यातून एक दिवस मोबाईलपासून दूर रहायला काय हरकत आहे? एक अधुनिक उपवास म्हणूया यास. तसेच कुटुंबाने एकत्र येऊन पुस्तके वाचणे वृक्षारोपण, प्लास्टिकमुक्त उपक्रम, पाण्याची बचत वगैरे संकल्प यानिमित्ताने करावेत.
पूर्वी कथा-कीर्तनांतून लोक एकत्र येत.
आज कुटुंबसंवाद, ज्येष्ठांशी गप्पा
मित्रांना वेळ- हेही करता येईल.
ध्यान, योग, शांत वेळ —या माध्यामातून मानसिक आरोग्याची जाणीवपूर्वक काळजी घ्यावी. खरोखरच ही आजच्या काळाची खरी गरज आहे.अधिकमास हे नव्या पायंडांसाठी निमित्त ठरू दे.
अधिक महिना हा अंधश्रद्धेचा विषय नसून भारतीय खगोलशास्त्र, सामाजिक शहाणपण आणि आध्यात्मिक चिंतन यांचा सुंदर संगम आहे.
परंपरा जपायच्या — पण डोळे बंद करून नव्हे.
त्यामागचा अर्थ समजून, काळानुसार बदल स्वीकारून जपायच्या.
कारण संस्कृती म्हणजे गोठलेला दगड नाही;
ती वाहणारी नदी आहे.
जुने पाणी वाहून गेले तरी नदीचे अस्तित्व टिकते —
तसेच परंपरेचेही. धोंडी मासाच्या अनुषंगाने ही विचार प्रणाली राबवावी.
*राधिका भांडारकर*.
