You are currently viewing अनुभवांच्या निनादातून उमटलेला “अनाहत नाद!”

अनुभवांच्या निनादातून उमटलेला “अनाहत नाद!”

*ज्येष्ठ लेखक पत्रकार श्री गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर यांनी दिलीप कुमठेकर यांच्या अनाहत नाद चा केलेला पुस्तक परिचय*

 

*अनुभवांच्या निनादातून उमटलेला “अनाहत नाद!”*

 

दैनंदिन आयुष्यात घडणाऱ्या घटना वरकरणी साध्या वाटतात; पण त्यांच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन वेगळा असेल, तर त्यांतूनही विचारांचे नवे विश्व उलगडू शकते. रोजच्या जगण्यात भेटणारी माणसे, अनुभव, प्रसंग आणि त्यांतून मनात उमटणारे विचार यांना शब्दरूप देणारे पुस्तक म्हणजे दिलीप किशनराव कुमठेकर लिखित ‘अनाहत नाद’. या पुस्तकात एकूण ३८ लेखांचा समावेश आहे. हे लेख केवळ ललित निबंधाच्या पारंपरिक चौकटीत बंदिस्त होत नाहीत. अनुभवकथन, प्रसंगवर्णन, निरीक्षण, मुक्त चिंतन आणि विनोदी भाष्य अशा विविध लेखनप्रकारांचा त्यांत सुरेख मिलाफ जाणवतो. पुस्तकाच्या शीर्षकाचा अर्थही लेखकाच्या मनोगतातून उलगडतो. मंदिरातील घंटानाद संपल्यानंतरही त्याचा ध्वनी काही काळ मनात रेंगाळतो. त्याचप्रमाणे आयुष्यातील काही अनुभव संपल्यानंतरही त्यांचे पडसाद मनात उमटत राहतात. अशा अनुभवांच्या निनादातून या पुस्तकाचे शीर्षक साकारले आहे. प्रस्तावनेत एल. के. कुलकर्णी यांनी लेखकाच्या संवेदनशीलतेचा, सर्जनशीलतेचा आणि सामान्य घटनांमधील अर्थपूर्णता शोधण्याच्या वृत्तीचा उल्लेख केला आहे. लेखकाचे हे पहिले पुस्तक असल्याने त्यांच्या लेखनशैलीचा आणि अनुभवविश्वाचा परिचय करून घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

 

कुमठेकर यांची लेखनदृष्टी सामान्य माणसाच्या जगण्याशी जोडलेली आहे. त्यांच्या लेखनाचा केंद्रबिंदू एखादी असामान्य घटना नसून रोजच्या व्यवहारात सहज घडणारे प्रसंग आहेत. ‘भाजीखरेदी, एक पर्यटन’ या लेखातून रविवारच्या भाजीबाजारातील अनुभव त्यांनी विनोदी शैलीत उभा केला आहे. भाजीपाल्याचे वेगवेगळे प्रकार, विक्रेत्यांशी होणारे संवाद, खरेदीदरम्यान घडणाऱ्या गंमती आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रसंग यांचे तपशीलवार वर्णन करताना लेखकाची सूक्ष्म निरीक्षणशक्ती जाणवते. विक्रेत्यांशी होणाऱ्या सहज संवादांतून प्रसंग जिवंत होतो आणि विनोदाला नैसर्गिक धार मिळते. साधी भाजीखरेदीदेखील आनंददायी अनुभव कशी ठरू शकते, हे ते सहजपणे दाखवतात. ‘आहार’ या लेखाची सुरुवात निमंत्रणपत्रिकेवरील पुष्पगुच्छ किंवा भेटवस्तू न आणण्याच्या विनंतीने होते. या निमित्ताने लेखक स्वतःच्या अनुभवांकडे वळतात आणि भेटवस्तू देण्याघेण्यामागील सामाजिक व्यवहार, भावना, अपेक्षा तसेच माणसांमधील परस्पर संबंध यांचा वेध घेतात. या लेखात विनोद आहे; पण त्यामागे सामाजिक जाणीवही आहे. अशा लेखांतून लेखकाच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू समोर येतात. पुस्तकातील पात्रे ही कादंबरीतील ठरावीक काल्पनिक व्यक्तिरेखा नाहीत. ती लेखकाच्या अनुभवविश्वात भेटलेली सामान्य माणसे आहेत. त्यांचे बोलणे, वागणे, स्वभाववैशिष्ट्ये आणि प्रसंगानुरूप व्यक्त होणाऱ्या भावना यांतून त्यांची चित्रे वाचकांच्या मनात तयार होतात. संवादांमधील सहजता आणि प्रसंगानुरूप भाषेचा वापर यांमुळे ही माणसे वाचकांना जवळची वाटतात. लेखक स्वतःही या अनुभवांचा केवळ निरीक्षक राहत नाही; तो प्रसंगाचा सहभागी बनतो. त्यामुळे लेखनात कृत्रिम अंतर निर्माण होत नाही. नातेसंबंध, माणुसकी, कृतज्ञता, दृष्टिकोन, बदलते सामाजिक व्यवहार आणि जीवनातील छोट्या आनंदांचा शोध हे विषय विविध लेखांतून समोर येतात.

 

या पुस्तकाची भाषा साधी, सहज आणि बोलण्याच्या लहेजातील आहे. अवघड शब्दांचा किंवा अनावश्यक अलंकारांचा आधार न घेता लेखक आपले अनुभव वाचकांपर्यंत पोहोचवतात. विनोदनिर्मिती हा त्यांच्या लेखनाचा महत्त्वाचा गुण आहे. प्रसंगातील विसंगती टिपून त्यातून हलकेफुलके हास्य निर्माण करण्याची त्यांची हातोटी आहे. मात्र, विनोदासाठी प्रसंगाचे वर्णन करताना काही ठिकाणी तपशीलांची रेलचेल जाणवते. ‘भाजीखरेदी, एक पर्यटन’ या लेखात बाजारातील भाज्या, विक्रेते आणि खरेदीचे अनुभव यांचे वर्णन रंगतदार असले, तरी काही तपशीलांमुळे लेखनाचा वेग किंचित मंदावतो. अशा ठिकाणी थोडक्यात मांडणी केली असती, तर परिणाम अधिक नेमका झाला असता. हा दोष पुस्तकाच्या एकूण वाचनीयतेवर मोठा परिणाम करत नाही; परंतु संपादनाच्या दृष्टीने तो विचारात घेण्यासारखा आहे. पुस्तकातील ३८ लेख स्वतंत्रपणे वाचता येतात. त्यामुळे कादंबरीप्रमाणे सलग कथानक किंवा पात्रांचा क्रमशः विकास येथे अपेक्षित नाही. प्रत्येक लेखाची स्वतंत्र सुरुवात, अनुभवाची मांडणी आणि त्यातून पुढे येणारा विचार अशी त्याची अंतर्गत रचना आहे. विषयवैविध्यामुळे वाचकाला एकाच प्रकारच्या लेखनाचा कंटाळा येत नाही. काही लेख हसवतात, काही विचार करायला लावतात, तर काही अनुभवांच्या भावनिक बाजूकडे लक्ष वेधतात. परिचित घटनांकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहणे, त्यांतील विनोद आणि माणुसकीचे पदर उलगडणे, यातच या पुस्तकाचे वेगळेपण सामावले आहे.

 

‘अनाहत नाद’ हे केवळ मनोरंजनासाठी वाचायचे पुस्तक नाही; तर आपल्या आसपासच्या जगाकडे अधिक संवेदनशीलतेने पाहायला शिकवणारे लेखन आहे. लेखक उपदेश करण्याच्या भूमिकेत जात नाहीत. ते स्वतःचे अनुभव सांगतात आणि त्या अनुभवांतून वाचकाला विचार करण्याची संधी देतात. त्यामुळे लेखनाचा सूर सहज राहतो. लेखकाची निरीक्षणशक्ती, विनोदबुद्धी, माणसांविषयीची आत्मीयता आणि सकारात्मक दृष्टिकोन हे पुस्तकाचे बलस्थान ठरतात. स्वतंत्र लेखांचा संग्रह असूनही त्यांना जोडणारा समान धागा म्हणजे अनुभवांकडे पाहण्याची लेखकाची संवेदनशील दृष्टी. दैनंदिन आयुष्यातील साध्या प्रसंगांतूनही आनंद, विचार आणि माणुसकीचा अर्थ शोधता येतो, याची जाणीव हे पुस्तक करून देते. वाचन पूर्ण झाल्यानंतरही काही प्रसंग, काही माणसे आणि काही विचार मनात रेंगाळत राहतात. मंदिरातील घंटानाद थांबल्यानंतरही त्याचा निनाद जसा मनात घुमत राहतो, तसाच या पुस्तकातील अनुभवांचा नादही वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ घुमत राहतो. हाच ‘अनाहत नाद’चा खरा साहित्यिक ठेवा आहे.

 

*पुस्तक :* अनाहत नाद

*लेखक :* दिलीप किशनराव कुमठेकर

*पृष्ठसंख्या :* १६३

*प्रकाशन :* रजत प्रकाशन, छत्रपती संभाजीनगर

*प्रकाशन दिनांक :* २१ नोव्हेंबर २०२५

*मूल्य :* रुपये २९९

 

*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई*

दिनांक: २१/११/२०२६ वेळ: ११:०७

प्रतिक्रिया व्यक्त करा