*आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — लेखमाला भाग-३*

*हिंगलाज माता : सीमांच्या पलीकडे तेवणारी आदिशक्ती*

बलुचिस्तानच्या खडकाळ, वाळवंटी आणि विरळ लोकवस्तीच्या भूमीत हिंगोल नदीच्या परिसरात हिंगलाज मातास्थान वसले आहे. पाकिस्तानच्या बलुचिस्तान प्रांतातील हिंगोल राष्ट्रीय उद्यानातील नैसर्गिक गुहेत असलेले हे तीर्थक्षेत्र भव्य वास्तूमुळे नव्हे, तर दीर्घकाळ चालत आलेल्या श्रद्धापरंपरेमुळे विलक्षण ठरते. कराचीपासून दूर, कठीण भूप्रदेशातून जाणारा यात्रामार्ग भाविकांच्या श्रद्धेची परीक्षा घेतो. वाळवंट, पर्वत, नदी, समुद्रकिनारा आणि अद्भुत खडकांची साथ या यात्रेला आगळे स्वरूप देते. म्हणून हिंगलाज मातेकडे पाहताना मंदिरापेक्षा मोठे दिसते ते श्रद्धेने घडविलेले एक विशाल विश्व.

शक्तिपीठपरंपरेतील हिंगलाज मातास्थानाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. काही शक्तिपीठपरंपरांनुसार सतीच्या मस्तकाचा किंवा ब्रह्मरंध्राचा संबंध या स्थळाशी जोडला जातो आणि हिंगुला किंवा हिंगलाज हे शक्तिस्वरूप येथे प्रकट झाले, असे मानले जाते. या देवीचे भैरवरूप भीमलोचन मानले जाते. मात्र विविध ग्रंथांमध्ये शक्तिपीठांची संख्या, देवीचे नाव आणि सतीच्या अवयवांविषयी भिन्न उल्लेख आढळतात. त्यामुळे या कथांकडे श्रद्धेच्या परंपरा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. अनेक पिढ्यांच्या लोकस्मृतींनी या स्थळाला भारतीय शक्तिपरंपरेत विशिष्ट स्थान दिले आहे.

हिंगलाज मातेची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण आख्यायिका देवीच्या पराक्रमाशी जोडलेली आहे. एका लोककथेनुसार हिंगोल नावाच्या अत्याचारी व्यक्तीचा देवीने वध केला आणि त्याच्या विनंतीनुसार या प्रदेशाला हिंगोल हे नाव मिळाले. या कथेमुळे देवीचे रूप केवळ मातृत्वाचे राहत नाही; ते अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहणाऱ्या शक्तीचे प्रतीक बनते. स्थानिक परंपरांमध्ये देवीला ‘नानी माता’ किंवा ‘नानी मंदिर’ या नावांनीही संबोधले जाते. या नावांमुळे हिंगलाज मातेची स्मृती या प्रदेशातील विविध लोकपरंपरांना जोडणारी ठरते. आख्यायिका इतिहासाचा पर्याय नसली, तरी ती एखाद्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा महत्त्वाचा भाग असते.

हिंगलाज मातेचे मंदिर पारंपरिक अर्थाने उंच शिखरे, विशाल सभामंडप किंवा अलंकारिक मूर्ती असलेले नाही. नैसर्गिक गुहाच या तीर्थाचे केंद्र आहे. पवित्र शिळेला देवीचे रूप मानून तिची उपासना केली जाते. निसर्गाने घडविलेल्या या गुहेत मानवी स्थापत्याची भव्यता नसली, तरी उपासनेची प्रखरता जाणवते. हिंगोल नदी, पर्वतरांगा आणि खडकाळ दऱ्या या सर्वांमुळे हिंगलाज मातेचे धार्मिक स्वरूप निसर्गाशी घट्ट जोडले गेले आहे. येथे वास्तू गौण ठरते आणि भूमीच जणू देवालय बनते. या साधेपणातच हिंगलाज मातेच्या तीर्थस्वरूपाचे वेगळेपण दडलेले आहे.

हिंगलाज यात्रा ही केवळ मंदिरदर्शनाची प्रक्रिया नाही. ती कठीण भूप्रदेशातून केलेली सामूहिक वाटचाल आहे. यात्रेपूर्वी चंद्रकूप या चिखलज्वालामुखीजवळ धार्मिक विधी करण्याची परंपरा आहे. काही यात्रेकरू पायी दीर्घ प्रवास करतात. २०२६ मधील वार्षिक यात्रेला सुमारे तीन लाख भाविक सहभागी झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. एवढ्या मोठ्या संख्येने होणारी यात्रा या स्थळाचे आजचे सामाजिक आणि धार्मिक महत्त्व स्पष्ट करते. भाविकांसाठी ही तपश्चर्या, सामूहिकता आणि मातृशक्तीवरील विश्वास यांचा अनुभव ठरतो.

हिंगलाज मातेभोवतीच्या लोकपरंपरांना धार्मिक सीमांपलीकडील एक वेगळा सामाजिक संदर्भही लाभला आहे. स्थानिक मुस्लिम समाजातील काही घटक या स्थळाला ‘नानी’ किंवा ‘बीबी नानी’ म्हणून मान देतात. वार्षिक यात्रेत स्थानिक मुस्लिम समाजाकडून भाविकांना मदत मिळाल्याच्या नोंदी आहेत. धार्मिक ओळखी वेगळ्या असल्या, तरी एका पवित्र स्थळाभोवती निर्माण झालेला हा परस्पर आदर सहअस्तित्वाचा अर्थ सांगतो. अशा परंपरा धार्मिक भिन्नतेतही परस्पर सन्मानाची शक्यता दाखवतात. विविध श्रद्धांमध्ये संवाद शक्य आहे, हे हिंगलाज मातेच्या लोकस्मृतीतून दिसून येते. हीच बाब या तीर्थाचे व्यापक मानवी महत्त्व अधोरेखित करते.

हिंगलाज मातेचे महत्त्व धार्मिकतेपलीकडे पर्यावरणाशीही जोडलेले आहे. हिंगोल राष्ट्रीय उद्यानात वाळवंटी प्रदेश, खारफुटी, नदीचे पात्र, समुद्रकिनारे, चिखलज्वालामुखी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण खडकांची निर्मिती आढळते. या विस्तीर्ण परिसरात विविध वन्यजीवांचे अधिवास आहेत. वाढत्या यात्रेमुळे या नाजूक पर्यावरणावर कचरा, पाणीवापर आणि वाहतुकीचा ताण वाढू शकतो. त्यामुळे तीर्थयात्रेच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणसंवर्धनाला समान महत्त्व मिळणे आवश्यक आहे. देवीच्या नावाने निसर्गाला हानी पोहोचवणे ही श्रद्धेची नव्हे, तर विसंगतीची बाब ठरेल. पवित्र भूमीचे रक्षण करणे हीच त्या भूमीवरील श्रद्धेची खरी परीक्षा आहे.

हिंगलाज मातेसमोर आणखी एक कठीण प्रश्न उभा राहतो तो धार्मिक वारसा आणि विकास यांच्यातील संतुलनाचा. पूर्वी मांडण्यात आलेल्या हिंगोल नदीवरील धरणाच्या प्रस्तावामुळे या तीर्थक्षेत्रातील काही पवित्र स्थळांना पाण्याचा धोका निर्माण होण्याची चिंता व्यक्त झाली होती. विकासासाठी पाणी आणि ऊर्जा आवश्यक आहेत; परंतु विशिष्ट भूमीशी जोडलेली तीर्थस्थळे सहज दुसरीकडे हलविता येत नाहीत. म्हणून विकासाच्या निर्णयांमध्ये स्थानिक समाज, धार्मिक समुदाय, पर्यावरण आणि वारसा यांचा विचार एकत्र व्हायला हवा. वारसा वाचवणे म्हणजे विकासाला विरोध नव्हे; संवेदनशील विकासाची दिशा निश्चित करणे होय. श्रद्धास्थळांचे भवितव्य ठरविताना त्यांच्या सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय मूल्यांकडे दुर्लक्ष करता कामा नये.

हिंगलाज माता आज राजकीय सीमांपलीकडील जिवंत सांस्कृतिक स्मृती आहे. भारताच्या फाळणीनंतर भूगोल बदलला, सीमा बदलल्या; पण या तीर्थाशी जोडलेल्या स्मृतींचा प्रवाह थांबला नाही. सिंध, बलुचिस्तान आणि भारतातील भाविकांच्या मनात हिंगलाज मातेची ओळख आजही जिवंत आहे. तिच्या गुहेतील साधी शिळा भव्यतेचा आग्रह करत नाही. ती श्रद्धेला नम्रता, परंपरेला विवेक आणि यात्रेला जबाबदारीची दिशा देते. सीमा बदलल्या तरी स्मृतींचे धागे तुटत नाहीत. निसर्गाचे रक्षण हीच खरी भक्ती आहे. माणुसकी कोणत्याही सीमारेषेपेक्षा मोठी आहे, याची हिंगलाज माता जिवंत साक्ष देते.

*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई*

दिनांक: ०३/१०/२०२६ वेळ: २०:०७