*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य लेखक पंकज प्रदीप अंबिके लिखित अप्रतिम कथा*

*“संघर्षाच्या पायवाटेवर”*

“वादळातही पाय रोवून उभा राहिलेला सेल्समन “
तरुणपणापासूनच सोंडगे साहेबांच्या वाट्याला संघर्ष आला. आयुष्याची सुरुवात करताना हातात मोठी साधने नव्हती, पण मनात काहीतरी करून दाखवण्याची जिद्द होती. तरुण वयातच त्यांनी कामाच्या शोधात अनेक अनुभव घेतले, उन्हातान्हात फिरणे, अनोळखी माणसांशी संपर्क करणे, नवीन ठिकाणी जाऊन काम समजून घेणे आणि प्रत्येक दिवस नव्याने स्वतःला सिद्ध करणे, हा त्यांच्या जीवनाचा भाग बनला. परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी त्यांनी कधी कामाला कमीपणा मानला नाही. संघर्षाच्या त्या सुरुवातीच्या दिवसांनीच त्यांना शिस्त, संयम, मेहनत आणि माणसे जोडण्याची कला शिकवली. पुढे याच अनुभवांच्या जोरावर त्यांनी पीव्हीसी पाईप आणि ड्रिपच्या क्षेत्रात पाऊल ठेवले आणि अनेक वर्षांच्या प्रवासात अनेक कंपन्यांमध्ये विविध जबाबदाऱ्या सांभाळत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली.
पीव्हीसी पाईप आणि ड्रिपच्या व्यवसायात काम करणे म्हणजे केवळ माल विकणे नव्हे, तर शेतकऱ्यांच्या गरजा समजून घेत, बदलत्या बाजारपेठेशी दोन हात करत सतत संघर्ष करणे होय. विशेषतः बीड जिल्ह्यासारख्या पावसाचा अभाव असलेल्या आणि कोरडवाहू भागात पीव्हीसी पाईप व ड्रिपची विक्री वाढवणे हे मोठे आव्हान असते.
बीड जिल्ह्याच्या अनेक भागात पावसाचे प्रमाण कमी. पाण्याची उपलब्धता अनिश्चित. शेतकऱ्यांसमोर पिके वाचवण्याचे मोठे आव्हान. अशा परिस्थितीत ड्रिप आणि पीव्हीसी पाईप ही शेतकऱ्यांसाठी केवळ उत्पादने नसून त्यांच्या शेतीसाठी आधार बनतात. पण हा आधार शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी सेल्समनला मात्र अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो.
नवीन डिलर शोधणे, त्याचा विश्वास संपादन करणे, बाजारपेठ तयार करणे, विक्री वाढवणे, उधारीची वसुली करणे आणि कंपनीचे पेमेंट वेळेवर काढणे—या सगळ्या जबाबदाऱ्या एका सेल्समनच्या खांद्यावर असतात. त्यातही कोरडवाहू भागात बाजारपेठ निर्माण करणे म्हणजे अक्षरशः काटेरी वाटेवर चालण्यासारखे. सोंडगे साहेबांनी या काटेरी वाटेवरून अनेक वर्षे प्रवास केला.
त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत अनेक कंपन्यांमध्ये काम केले. कधी सेल्समन म्हणून, तर कधी मॅनेजर म्हणून जबाबदारी सांभाळली. कंपनी कोणतीही असो, पद कोणतेही असो; त्यांच्या काम करण्याच्या पद्धतीत मात्र एक गोष्ट कायम होती—शिस्त आणि प्रामाणिकपणा. सकाळी वेळेवर कामाला सुरुवात करणे, नियोजन करून दौरे करणे, डिलरला भेटणे, शेतकऱ्यांच्या अडचणी समजून घेणे, कंपनीचा माल योग्य पद्धतीने समजावून सांगणे आणि दिवसाच्या शेवटी केलेल्या कामाचा हिशोब ठेवणे, ही त्यांची कामाची पद्धत होती.
पण प्रत्येक प्रवास सरळ नसतो.
एका कंपनीत काम करत असताना त्यांना एका परप्रांतीय व्यक्तीकडून हल्ल्याचाही सामना करावा लागला. कामाच्या ठिकाणी घडलेली ती घटना त्यांच्या आयुष्यातील धक्कादायक प्रसंग होता. एखाद्या व्यक्तीला अशा घटनेनंतर मानसिक धक्का बसणे स्वाभाविक होते. पण सोंडगे साहेब मात्र थांबले नाहीत.
त्या प्रसंगाने त्यांना तोडले नाही; उलट अधिक मजबूत केले.
कारण त्यांच्या मनात एकच विचार होता—“काम थांबवायचे नाही.”
पीव्हीसी पाईपच्या बाजारपेठेत दिवसेंदिवस स्पर्धा वाढत होती. एकेकाळी मोजक्या कंपन्यांचा असलेला बाजार आता अनेक कंपन्यांनी व्यापला. प्रत्येक कंपनी आपला माल चांगला असल्याचे सांगत होती. प्रत्येक कंपनीकडे आकर्षक योजना होत्या. डिलरला आपल्याकडे वळवण्यासाठी प्रत्येकजण प्रयत्न करत होता.

याच काळात एक वेगळी अडचण उभी राहिली.
ज्या भागात पाण्याची मुबलक उपलब्धता होती, त्या भागातील अनुभवी सेल्समन कंपनीत येऊ लागले. त्यांच्या भागात बाजारपेठ वेगळी होती, परिस्थिती वेगळी होती आणि विक्रीची संधीही मोठी होती. त्यामुळे नकळत तुलना सुरू झाली. “त्यांचा सेल एवढा आहे…”
“तेवढे डिलर त्यांनी जोडले…”
“त्यांची मार्केटमध्ये पकड चांगली आहे…”
अशा चर्चा सुरू झाल्या.
ही तुलना कोणत्याही सेल्समनच्या मनावर परिणाम करू शकते. पण सोंडगे साहेबांनी परिस्थिती वेगळ्या नजरेने पाहिली.
त्यांना माहिती होते की पाण्याच्या मुबलक भागात बाजारपेठ निर्माण करणे आणि दुष्काळी भागात बाजारपेठ निर्माण करणे यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
जिथे पाणी मुबलक आहे, तिथे शेतकऱ्यांना सिंचनाच्या साधनांची गरज सहज निर्माण होते. पण कोरडवाहू भागात प्रत्येक रुपया विचार करून खर्च केला जातो. शेतकऱ्याला उत्पादनाची गुणवत्ता, टिकाऊपणा, किंमत आणि उपयोगिता पटवून द्यावी लागते. म्हणूनच सोंडगे साहेबांचा संघर्ष फक्त विक्रीचा नव्हता; तो विश्वास निर्माण करण्याचा संघर्ष होता.
डिलर मिळवण्यासाठी त्यांनी गावोगावी फिरले. शेतकऱ्यांशी संवाद साधला. त्यांच्या शेतातील परिस्थिती समजून घेतली. एखाद्या ठिकाणी डिलर तयार झाला नाही तर पुन्हा प्रयत्न केला. एखाद्या महिन्यात सेल कमी झाला तर निराश न होता पुढील महिन्याचे नियोजन केले.
कधी डिलरकडून पेमेंट उशिरा मिळायचे. कंपनीकडून प्रश्न विचारले जायचे. शेतकऱ्यांना माल तातडीने हवा असायचा. वाहतुकीची अडचण असायची. स्पर्धक कमी किंमतीत माल देत असायचे.
एका बाजूला कंपनीचे उद्दिष्ट, दुसऱ्या बाजूला डिलरची अपेक्षा आणि तिसऱ्या बाजूला शेतकऱ्याची गरज—या तिन्हींच्या मध्ये सोंडगे साहेब उभे असायचे.
त्यांनी मात्र प्रत्येक परिस्थितीत एक गोष्ट जपली—शेतकऱ्याला योग्य दर्जाचा माल वेळेवर मिळाला पाहिजे.
कारण त्यांना माहीत होते की शेतकऱ्याच्या शेतात पाईप उशिरा पोहोचला तर त्याचा परिणाम केवळ विक्रीवर होत नाही; त्याच्या पिकावर होतो. त्याच्या कष्टावर होतो. त्याच्या वर्षभराच्या उत्पन्नावर होतो.
म्हणूनच ग्राहक त्यांच्या दृष्टीने केवळ ग्राहक नव्हता. तो त्यांच्या कामाचा केंद्रबिंदू होता.
कुटुंबासाठी पाहिलेली स्वप्ने
व्यावसायिक संघर्षाच्या या प्रवासासोबतच सोंडगे साहेबांच्या मनात आपल्या कुटुंबासाठी काही मोठी स्वप्ने होती. अनेक वर्षे त्यांनी भाड्याच्या घरात राहून संसार केला. स्वतःचे घर नसतानाही परिस्थितीसमोर हार मानली नाही. घरखर्च, मुलांचे शिक्षण आणि रोजच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत त्यांनी मुलाच्या शिक्षणाला विशेष महत्त्व दिले.
स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवून मुलाच्या भवितव्यासाठी त्यांनी मेहनत घेतली आणि आपल्या मुलाला इंजिनिअर बनवले. मुलाच्या शिक्षणासाठी केलेला संघर्ष आणि त्याग त्यांच्या आयुष्यातील मोठी गुंतवणूक होती. वर्षानुवर्षे भाड्याच्या घरात राहिल्यानंतर मनात जपलेले स्वतःच्या घराचे स्वप्नही त्यांनी शेवटी पूर्ण केले. जेव्हा स्वतःच्या घराची वास्तू उभी राहिली, तेव्हा त्या घराच्या भिंतींमध्ये केवळ सिमेंट आणि विटा नव्हत्या; तर त्यात वर्षानुवर्षांचा घाम, काटकसर, त्याग, संघर्ष आणि कुटुंबासाठी पाहिलेली स्वप्ने सामावलेली होती. मुलगा इंजिनिअर झाल्याचा आनंद आणि स्वतःचे घर बांधल्याचे समाधान, हे त्यांच्या संघर्षमय आयुष्यातील दोन मोठे विजय ठरले.
काळ बदलत गेला. बाजार बदलत गेला. स्पर्धा वाढत गेली. नवनवीन चेहरे बाजारात आले. तुलना वाढली. दबाव वाढला.
पण सोंडगे साहेबांनी आपली वाट सोडली नाही.
त्यांनी कधीही स्वतःची तुलना दुसऱ्याच्या आकड्यांशी केली नाही; त्यांनी स्वतःची तुलना कालच्या स्वतःशी केली.
कालपेक्षा आज एक डिलर अधिक मिळाला का?
कालपेक्षा आज एक शेतकरी अधिक जोडला का?
कालपेक्षा आज पेमेंट थोडे चांगले काढता आले का?
कालपेक्षा आज बाजारपेठेत आपला विश्वास थोडा वाढला का?
याच छोट्या छोट्या प्रश्नांतून त्यांचा मोठा प्रवास तयार झाला.
त्यांच्या प्रवासाकडे पाहिले तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—यश म्हणजे नेहमी मोठे आकडे नसतात; यश म्हणजे संकटातही काम करण्याची ताकद टिकवून ठेवणे.
हल्ला झाला तरी ते उभे राहिले.
स्पर्धा वाढली तरी ते उभे राहिले.
तुलना झाली तरी ते उभे राहिले.
नवीन डिलर शोधताना नकार मिळाला तरी ते पुन्हा उभे राहिले.
कुटुंबासाठी संघर्ष करतानाही त्यांनी स्वप्नांना मरण दिले नाही.
कारण त्यांच्या स्वभावातच संघर्ष स्वीकारण्याची तयारी होती.
आज पीव्हीसी पाईप आणि ड्रिपच्या बाजारपेठेकडे पाहताना अनेकांना केवळ विक्रीचे आकडे दिसतात. पण त्या आकड्यांच्या मागे असलेली धावपळ फार कमी लोकांना दिसते. उन्हातान्हात केलेले दौरे, गावोगावी केलेल्या भेटी, डिलरच्या दुकानात केलेली वाट पाहणे, शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना दिलेली उत्तरे, पेमेंटसाठी केलेले फोन आणि प्रत्येक दिवसाच्या शेवटी पुढच्या दिवसाचे केलेले नियोजन—या सगळ्यांचा मिळून हा प्रवास तयार होतो.
सोंडगे साहेबांचा हा प्रवास म्हणूनच केवळ एका सेल्समनचा प्रवास नाही.
तो संघर्ष, शिस्त, संयम, कुटुंबासाठी केलेला त्याग आणि कामावरच्या विश्वासाचा प्रवास आहे.
पावसाचा अभाव असलेल्या भूमीत पाण्याचा थेंब किती मौल्यवान असतो, हे शेतकऱ्याला माहीत असते. आणि त्या थेंबाला शेताच्या प्रत्येक कोपऱ्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी लागणाऱ्या पाईप आणि ड्रिपच्या मागे काम करणाऱ्या माणसाचा संघर्षही तितकाच मोठा असतो.
वादळ आले की काही झाडे मुळासकट उखडून पडतात; काही मात्र वाकतात, पण पुन्हा सरळ उभी राहतात. सोंडगे साहेबांचा प्रवास याच दुसऱ्या प्रकारचा आहे.
वादळ कितीही मोठे असो, परिस्थिती कितीही कठीण असो, स्पर्धा कितीही वाढो—ज्याच्या पायाखाली संघर्षाची माती आणि मनात कामाची जिद्द असते, तो माणूस सहज कोसळत नाही.
आणि म्हणूनच त्यांच्या या प्रवासाची खरी ओळख एका वाक्यात सांगायची झाली तर—
“बदलत्या बाजारपेठेच्या वादळातही पाय रोवून उभा राहिलेला हा एक जिद्दी योद्धा!”

लेखक : पंकज प्रदीप अंबिके
-बारामती –
मो .नंबर : ८३०८५३७५८३