*काव्यप्रेमी महाराष्ट्र साहित्य समूहाचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी भूमिपुत्र वाघ लिखित चिंतनशील लेख*

*नेमकी पंढरीची वारी काय आहे*

मित्रांनो,भारतातल्या संप्रदायिक बांधवांना.

राम कृष्ण हरी.

आज आपण नेमकी वारी काय असते? या विषयाकडे थोडसं पाहण्याचा प्रयत्न करणार आहोत.आषाढी वारी म्हणजे केवळ पंढरपूरकडे जाणारी पायी यात्रा नाही. वारी म्हणजे महाराष्ट्राच्या मातीच्या संस्कृतीचा, संतविचारांचा आणि माणुसकीच्या अखंड प्रवाहाचा एक जिवंत उत्सव आहे. लाखो वारकरी डोक्यावर तुळशीवृंदावन घेऊन, हातात भगवा पताका घेऊन, ओठांवर “ज्ञानोबा-तुकाराम”चा जयघोष करीत पंढरीच्या दिशेने चालतात. त्यांच्या पावलांमध्ये भक्ती असते; पण त्या भक्तीच्या मुळाशी समता, बंधुता, प्रेम, करुणा आणि माणुसकी असते.

माझ्या दृष्टीने वारी ही समतेची सर्वात मोठी लोकशाळा आहे. या वारीमध्ये कोणी मोठे नाही, कोणी छोटे नाही. श्रीमंत-गरीब, शेतकरी-कामगार, स्त्री-पुरुष, शिक्षित-अशिक्षित, विविध जाती-धर्मांचे लोक एकाच रांगेत चालतात. एकमेकांच्या खांद्याला खांदा लावून चालताना माणसाची खरी ओळख समोर येते.तो कोणत्या जातीचा आहे, कोणत्या धर्माचा आहे, कोणत्या भाषेचा आहे यापेक्षा तो माणूस आहे, हीच त्याची सर्वात मोठी ओळख ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानाचा प्रकाश सर्वांसाठी खुला केला. संत तुकाराम महाराजांनी समाजातील दांभिकता, अन्याय आणि विषमता यांच्यावर कठोर प्रहार केला. संत नामदेव, संत चोखामेळा, संत जनाबाई, संत सावता महाराज,संत गोरोबा काका,संत नरहरी महाराज आणि असंख्य संतांनी भक्तीच्या माध्यमातून समाजाला एकत्र आणले. त्यांच्या अभंगांमध्ये देव आहे; पण त्याचबरोबर दीन-दुबळ्यांचे दुःख, शोषितांचे अश्रू आणि माणुसकीची वेदना देखील आहे.

म्हणूनच माझ्यासाठी वारी म्हणजे फक्त विठ्ठलाच्या दर्शनाची वाट नाही; ती माणसाच्या अंतःकरणातील विठ्ठल शोधण्याची वाट आहे.

वारी म्हणजे वैष्णवांची वारी

“वैष्णव जन तो तेणे कहिये, जे पीर पराई जाणे रे”—दुसऱ्याचे दुःख जाणणारा खरा वैष्णव. वारीचा खरा अर्थही हाच आहे. जो वारकरी दुसऱ्या वारकऱ्याला पाण्याचा घोट देतो, थकलेल्या व्यक्तीला आधार देतो, अनोळखी माणसाला आपले मानतो, तोच खऱ्या अर्थाने विठ्ठलाच्या मार्गावर चालत असतो.

वारीत हजारो लोक असतात; पण प्रत्येकाच्या मनात एकच भावना असते“माझा विठ्ठल सर्वांचा आहे.” या भावनेतूनच वैष्णवत्व जन्माला येते.देवाच्या मंदिरात जाण्यापूर्वी माणसाच्या मनातील भेदभावाचे दरवाजे बंद झाले पाहिजेत आणि प्रेमाचे दरवाजे उघडले पाहिजेत.

सर्वधर्मसमभावाची वारी

वारी ही कोणत्याही एका जातीची, धर्माची किंवा पंथाची मक्तेदारी नाही. विठ्ठल हा केवळ एका समाजाचा देव नाही. तो कष्टकऱ्यांचा, शेतकऱ्यांचा, श्रमिकांचा, दुःखी माणसांचा आणि प्रत्येक श्रद्धाळू मनाचा देव आहे.

वारीच्या वाटेवर अनेक धर्म, पंथ आणि विचारांचे लोक एकत्र येतात. प्रत्येकाच्या हातात वेगवेगळी ओळख असली तरी त्यांच्या हृदयात एकच भावना असते प्रेम आणि भक्ती. म्हणूनच वारी आपल्याला शिकवते की धर्म माणसांना जोडण्यासाठी आहे, तोडण्यासाठी नाही.

आज समाजामध्ये धर्माच्या नावावर भिंती उभ्या केल्या जात असताना, पंढरीची वारी मात्र लाखो लोकांना एकत्र आणते. ती सांगते

“देव वेगळे असू शकतात; पण माणुसकी एकच आहे.”

विठ्ठलदर्शन म्हणजे आत्मदर्शन

पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे दर्शन घेण्यासाठी वारकरी शेकडो किलोमीटर चालतो. पायाला फोड येतात, उन्हाचा त्रास होतो, पावसाचा सामना करावा लागतो; पण त्याच्या मनातील श्रद्धा त्याला पुढे नेत असते.

माझ्या मते, विठ्ठलदर्शन म्हणजे केवळ मंदिरातील मूर्ती पाहणे नाही. विठ्ठलदर्शन म्हणजे आपल्या अंतःकरणातील अहंकार कमी करणे. विठ्ठलदर्शन म्हणजे दुसऱ्याच्या दुःखात उभे राहणे. विठ्ठलदर्शन म्हणजे अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे. विठ्ठलदर्शन म्हणजे उपेक्षित, वंचित आणि दुर्बल माणसाच्या जीवनात आशेचा दिवा लावणे.

ज्याला माणसात विठ्ठल दिसतो, त्यालाच खऱ्या अर्थाने विठ्ठल भेटतो.

आजच्या काळातील वारीचा संदेश

आज समाजात तंत्रज्ञान वाढले, संपत्ती वाढली, शहरांचा विकास झाला; पण माणूस माणसापासून दूर जात आहे. जात, धर्म, भाषा, प्रांत आणि राजकीय विचारांच्या नावावर समाजामध्ये दुरावा निर्माण होत आहे.

अशा काळात वारीचा संदेश अधिक महत्त्वाचा आहे.

वारी सांगते

समता हवी.

स्वातंत्र्य हवे.

बंधुता हवी.

न्याय हवा.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे राष्ट्रीय ऐक्य हवे.

वारीच्या दिंडीत चालताना प्रत्येक वारकरी एक संदेश देतो“आपण वेगळे नाही; आपण सारे एक आहोत.”

भूमिपुत्र वाघ यांची भूमिका

माझ्यासाठी वारी ही केवळ धार्मिक परंपरा नाही; ती सामाजिक परिवर्तनाची शक्ती आहे. संतांनी ज्या समाजाची स्वप्ने पाहिली, तो समाज निर्माण करण्याची जबाबदारी आजच्या पिढीची आहे.

शेतकरी आत्महत्या करीत असेल, तर विठ्ठलदर्शन अपूर्ण आहे.

गरीब मुलाला शिक्षण मिळत नसेल, तर भक्ती अपूर्ण आहे.

स्त्रीवर अन्याय होत असेल, तर समाजाची वारी अपूर्ण आहे.

जातीय भेदभाव जिवंत असेल, तर संतांचा संदेश आपण समजून घेतलेला नाही.

निसर्गाचा विनाश होत असेल, तर विठ्ठलाच्या सृष्टीचा आपण अपमान करीत आहोत.

म्हणूनच आजच्या वारीने भक्तीबरोबर सामाजिक बांधिलकीची शपथ घ्यायला हवी.

एक झाड लावूया.

एका गरजू मुलाला शिक्षण देऊया.

एका शेतकऱ्याला आधार देऊया.

एका दुःखी माणसाच्या डोळ्यातील अश्रू पुसूया.

एका उपेक्षित व्यक्तीला सन्मान देऊया.

हीच खरी वारी.

हीच खरी भक्ती.

आणि हाच खरा विठ्ठल!

समतेची वारी म्हणजे माणुसकीची वारी.

वैष्णवांची वारी म्हणजे दुसऱ्याचे दुःख जाणण्याची वारी.

सर्वधर्मसमभावाची वारी म्हणजे एकतेची वारी.

आणि पंढरीची वारी म्हणजे अंतःकरणातील विठ्ठल जागविण्याची वारी.

चला, संतांच्या पावलावर पाऊल ठेवून पुढे जाऊया…

समतेसाठी चालूया,

बंधुतेसाठी चालूया,

न्यायासाठी चालूया,

माणुसकीसाठी चालूया…

ज्ञानोबा माऊली तुकाराम!

पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल! 🙏

✒️भूमिपुत्र वाघ, धाराशिव