‘स्वयंदीप’ : स्वप्रकाशातून समाजप्रकाशाकडे जाणारा काव्यप्रवास

(पुस्तक परीक्षण : नवनाथ आनंदा रणखांबे)

मराठी कवितेच्या विशाल नभांगणात काही काव्यसंग्रह उल्केसारखे क्षणभर चमकून विरून जातात, तर काही ध्रुवताऱ्यासारखे दिशादर्शक ठरतात. कवी निंबाजी बळीराम वाघ यांचा ‘स्वयंदीप’ हा काव्यसंग्रह दुसऱ्या प्रकारात मोडणारा आहे. या संग्रहात ७९ कविता आहेत. हा संग्रह एका संवेदनशील मनाने जगलेल्या आयुष्याचा, अनुभवल्या वेदनांचा, जपलेल्या मूल्यांचा आणि समाजाशी असलेल्या बांधिलकीचा शब्दरूप दस्तऐवज आहे. ‘स्वयंदीप’ हे शीर्षकच या काव्यसंग्रहाचा गाभा उलगडून दाखवते. दीप जसा स्वतः जळून परिसर उजळवतो, तसाच कवीचा शब्दही स्वतःच्या अनुभवांच्या तेलावर तेवत राहून समाजाच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यांत प्रकाश पेरण्याचा प्रयत्न करतो. या संग्रहातील कविता स्वशोधाचा प्रवास करतात; पण तो स्वकेंद्रित नसून समष्टीकडे जाणारा आहे. म्हणूनच या कवितांमध्ये स्वतःचा शोध घेताना माणसाचा, समाजाचा आणि काळाचा शोधही समांतरपणे सुरू राहतो.

संग्रहातील शीर्षक कविता “स्वयंदीप”’ झलक,–

“स्वयंदीप हो तू मानवा
आपला विकास आपल्याच हाती
पैका आला खिशात तेंव्हा
जुळून येती नाती गोती…” ।१। ( पान – १९ )

ही कवीच्या जीवनदृष्टीची घोषणा आहे. “ध्येय असूद्या मनी आपुल्या, कष्टाविना काही मिळत नाही” या ओळी केवळ प्रेरणादायी असून त्या जीवनाचा गाभाच उलगडतात. येथे कवीचा शब्द एखाद्या अनुभवी शेतकऱ्यासारखा वाटतो, जो मातीशी संवाद साधत पेरणीचे तत्त्वज्ञान सांगतो. या कवितेतील समाजसेवेचा विचार हा घोषणाबाजी नसून आयुष्यभर सामाजिक कार्यात रमलेल्या व्यक्तीच्या अनुभवातून आलेला आहे. त्यामुळे शब्दांमध्ये कृत्रिमतेचा गंध नसून जगलेल्या जीवनाचा स्पर्श आहे.

पुढे कवीची कविता “बाप” मध्ये कवी म्हणतो,–

“जिवापाड लावला जीव
सुखी केले संसाराला
रात्रंदिन केले कष्ट
सुखी करण्या संसाराला…”।४।( पान – २५ )

निंबाजी वाघ यांची “बाप” ही कविता नात्यांच्या ओलाव्यातही चिंब भिजलेली आहे. “बाप” ही कविता वाचताना वडिलांचे व्यक्तिमत्त्व एखाद्या वटवृक्षासारखे उभे राहते. ज्याच्या सावलीत संसार सुखाने नांदतो, ज्याच्या कष्टांच्या मुळांवर घराचे अस्तित्व उभे राहते आणि ज्याच्या त्यागाच्या फांद्यांवर लेकरांची स्वप्ने बहरतात. “रात्रंदिन केले कष्ट, सुखी करण्या संसाराला” ही ओळ म्हणजे एका पिढीने दुसऱ्या पिढीसाठी वाहिलेल्या आयुष्याचा इतिहासच आहे.

या संग्रहाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ग्रामीण वास्तवाशी असलेली त्याची घट्ट नाळ. “भूक” ही कविता; या कवितेत कवी म्हणतो आहे,—-

“अव माय मले लागली व भूक
करकर वाजते व पोट
जीव याकूळल्या गेला
नको सांगू तुझी गोठ” ।१।
( स्वयंदीप पान – १०४)

वाचताना उपासमार ही केवळ एक सामाजिक समस्या राहत नाही; तर ती वाचकाच्या पोटातही कुरतडू लागते. “अव माय मले लागली व भूक” या वऱ्हाडी बोलीतील शब्दांतून व्यक्त झालेली वेदना एखाद्या कोरड्या विहिरीतून उमटणाऱ्या प्रतिध्वनीसारखी मनात घुमत राहते. घुगऱ्यांच्या साध्या ताटातही कवीला जीवनाचा उत्सव दिसतो. ही कविता गरिबीचे चित्रण करून ती जगण्यासाठीच्या संघर्षाचे जीवनतत्त्वज्ञान सांगते.

वाघ यांचे काव्यविश्व एका रंगात रंगलेले दिसत नाही. ते इंद्रधनुष्यासारखे बहुरंगी आहे. एका बाजूला आई-वडिलांच्या नात्यांचा मृदू स्पर्श आहे, तर दुसऱ्या बाजूला सामाजिक विषमता, बेरोजगारी, अंधश्रद्धा आणि अन्यायाविरुद्धचा प्रखर आवाज आहे. त्यांची कविता कधी मायेच्या पाखरासारखी कुशीत घेते, तर कधी वज्रासारखी अन्यायावर कोसळते.

कवीचे सामाजिक भान त्यांच्या जीवनप्रवासातून आलेले आहे. दिव्यांग व्यक्तींसाठी केलेले कार्य, सामाजिक संस्थांमधील सहभाग आणि वंचित घटकांशी असलेला निकटचा संबंध यामुळे त्यांच्या कवितेला वास्तवाचा गहिरा स्पर्श लाभला आहे. म्हणूनच त्यांच्या शब्दांना केवळ कल्पनांचे पंख नाहीत; तर अनुभवांची मुळेही आहेत.

या संग्रहात राष्ट्रप्रेम आहे, मानवी मूल्यांची जपणूक आहे, समतेचा आग्रह आहे आणि विवेकाचा पुरस्कार आहे. त्याचवेळी प्रेमाच्या अबोल भावनांनाही त्यांनी शब्द दिले आहेत. त्यांच्या प्रेमकविता उथळ रोमान्समध्ये रमणाऱ्या नसून त्या चंद्रप्रकाशासारख्या शांत, मंद आणि अंतर्मुख आहेत. त्या भावनांना ओरडून सांगत नाहीत; तर सुगंधासारख्या अलगद पसरतात.

भाषेच्या दृष्टीने पाहिले तर ‘स्वयंदीप’ची ताकद त्याच्या साधेपणात आहे. शब्दांचे अवडंबर नाही, अलंकारांचा अतिरेक नाही आणि कृत्रिमतेचा बोजाही नाही. वऱ्हाडी बोलीचे सहज सौंदर्य, ग्रामीण जीवनातील शब्दसंपदा आणि लोकभाषेची नैसर्गिक लय यामुळे कविता अधिक जिवंत बनतात. जशी मातीचा सुगंध कृत्रिम अत्तरापेक्षा अधिक मोहक वाटतो, तशीच या कवितेची भाषा वाचकाला आपलीशी वाटते.

कवी वाघ यांची कविता ही संवादासाठी आहे. ती प्रश्न विचारते, अस्वस्थ करते, विचार करायला भाग पाडते आणि शेवटी आशेचा किरणही दाखवते. म्हणूनच हा संग्रह एका व्यक्तीच्या अनुभवांचा प्रवास न राहता समाजाच्या सामूहिक भावविश्वाचा आरसा बनतो.

एकंदर पाहता ‘स्वयंदीप’ हा काव्यसंग्रह म्हणजे अनुभवांच्या मातीतून उगवलेले आणि सामाजिक जाणिवांच्या पाण्याने सिंचन झालेले शब्दपीक आहे. यात संघर्ष आहे, करुणा आहे, प्रेम आहे, विद्रोह आहे, विवेक आहे आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे माणूसपण आहे. स्वतःच्या प्रकाशाने उजळत इतरांनाही प्रकाश देण्याची क्षमता या संग्रहात आहे.
आजच्या मूल्यसंक्रमणाच्या काळात हा काव्यसंग्रह एखाद्या दीपगृहाप्रमाणे वाटतो. वादळात हरवलेल्या मनांना दिशा देणारा, अंधारातही प्रकाशावर विश्वास ठेवायला शिकवणारा ‘स्वयंदीप’ हा अनुभवण्याचा काव्यसंग्रह आहे. आपण हा जरूर वाचावा!

पुस्तक परीक्षण : जीवनसंघर्षकार नवनाथजी रणखांबे.
लेखक /कवी / समीक्षक
(अंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय विविध ऐतिहासिक वर्ल्ड बुक ऑफ रिकॉर्ड्स धारक तथा अंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय, राज्यस्तरीय विविध पुरस्कारों से सम्मानित)

पुस्तकाचे नाव :- ‘स्वयंदीप’
कवी :- निंबाजी बळीराम वाघ
पुस्तक परीक्षण :- जीवनसंघर्षकार नवनाथजी रणखांबे.
लेखक /कवी / समीक्षक
प्रकाशन :- शारदा प्रकाशन ठाणे
एकूण पाने :- १२२
स्वागत मुख्य : १२५/- ₹