*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचच्या सन्मा सदस्या ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री राधिका भांडारकर लिखित अप्रतिम लेख*

*जाते :- जुन्या काळातील संसाराचा साक्षीदार!*

पूर्वीच्या काळात प्रत्येक घरात एक महत्त्वाची वस्तू असायची, ती म्हणजे जाते! आजच्या पिठाच्या गिरण्या आणि मिक्सरच्या युगात जाते जवळजवळ लुप्त झाले आहे. पण जुन्या पिढीच्या मनात त्याचे स्थान आजही अढळ आहे. जाते म्हणजे केवळ धान्य दळण्याचे साधन नव्हते, तर ते घराच्या संसाराचा, कष्टाचा आणि लोकसंस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग होते.

जाते म्हणजे दगडाच्या दोन गोल चकत्या एकावर एक ठेवून केलेले साधन. खालची चकती स्थिर असायची, तर वरच्या चकतीला एक लाकडी खुंटी किंवा दांडा बसवलेला असे. वरच्या चकतीच्या मध्यभागी असलेल्या छिद्रातून ज्वारी, बाजरी, गहू, तांदूळ असे धान्य टाकले जाई. वरची चकती हाताने गोल फिरवली की धान्य भरडले जाऊन दोन्ही चकत्यांच्या कडेतून पीठ बाहेर पडत असे.

पहाटेच्या शांत वेळी घरातील स्त्री जात्यावर बसायची. धान्य टाकून दांडा हातात धरायचा आणि गोल गोल फिरवायला सुरुवात करायची. घरघर… घरघर… असा आवाज घरभर घुमू लागायचा. त्या आवाजात एक लय होती, ताल होता आणि कष्टांची कहाणीही होती.

पण जात्याचे वैशिष्ट्य केवळ त्याच्या उपयोगात नव्हते. जात्यावरच्या ओव्या हा आपल्या लोकसाहित्याचा अनमोल ठेवा आहे.

जात्यावर दळताना स्त्रिया ओव्या म्हणत असत. संसारातील सुखदुःखं, माहेरची ओढ, सासरच्या आठवणी, मुलांविषयीचे प्रेम, नवऱ्याबद्दलच्या भावना, मनातील खंत आणि कधी देवाची भक्ती—या सगळ्यांना ओव्यांतून वाट मिळत असे. जणू जात्याच्या घरघर आवाजाबरोबर त्यांच्या मनात साठलेल्या भावनाही बाहेर पडत असत.

जात्यावर दळते ज्वारी,

ओवी गाते हळुवार;

माहेरच्या आठवणींनी,

डोळे होती पाणावले फार.

अशा ओव्यांमधून स्त्रियांचे भावविश्व उलगडत असे. त्यांना आपले मन मोकळे करण्यासाठी वेगळे व्यासपीठ नव्हते; जात्याजवळ बसल्यावर मात्र त्यांचे मन शब्दांतून व्यक्त होत असे. कित्येक ओव्या पिढ्यान्पिढ्या मौखिक परंपरेने पुढे गेल्या. त्यांतून ग्रामीण जीवनाचे दर्शन घडते.

जाते चालवणे हे शारीरिक कष्टाचे काम होते. रोजच्या स्वयंपाकासाठी लागणारे पीठ तयार करणे, धान्य निवडणे, दळणे आणि इतर घरकामे सांभाळणे, या सगळ्या जबाबदाऱ्या स्त्रियांवर असत. आज यंत्रांमुळे वेळ आणि श्रम वाचतात, ही निश्चितच प्रगती आहे. स्त्रियांच्या कष्टांची जाणीव ठेवून त्यांना अधिक मोकळा वेळ मिळणे आवश्यकही आहे.

तरीही या बदलत्या काळात जात्याशी जोडलेली संस्कृती विसरून चालणार नाही. कारण जाते आपल्याला केवळ जुन्या जीवनशैलीची आठवण करून देत नाही, तर श्रमातून निर्माण झालेल्या लोककलेचे महत्त्वही सांगते.

आज घराघरांत जाते दिसत नाही. त्याची जागा आधुनिक यंत्रांनी घेतली आहे. पण एखाद्या जुन्या घराच्या कोपऱ्यात धूळ खात पडलेले जाते दिसले, तर त्याच्या भोवती कितीतरी आठवणी फेर धरून नाचू लागतात.

पण मी माझ्या सासरगावाहून म्हणजेच अमळनेरहून एक छान दगडी कोरीव काम असलेलं छोटंसं जातं माझ्या घरात ठेवलेले आहे. माझ्या घरात त्याची जागा एक अँटिक पीस म्हणूनच आहे पण तरीही त्या जात्याशी माझं एक भावनिक नातं आहे. ते जातं पाहिलं की मला माझी आजी जी दर दिवाळीला अनारश्याचे पीठ करण्यासाठीचे ओले तांदूळ जात्यावर दळायची आणि खूप वेळा मी तिला त्यासाठी मदतही करायचे. तिच्या हातच्या कुरकुरीत अनारशांना कष्टाने पण मनोभावे जात्यातून दळलेल्या त्या दळणाचीच एक वेगळीच चव असावी असे आता वाटते.त्या दगडी चकत्यांमध्ये जणू आजीच्या हातांचा स्पर्श, तिच्या ओठांवरच्या ओव्या आणि तिच्या कष्टाळू जीवनाचा इतिहास सामावलेला असतो.

आणखी एक आठवण म्हणजे माझ्या सासरी आमच्या मेळवाल्या बाया घरी पहाटे पहाटेच जात्यावर पीठ दळायला येत असत आणि त्या त्यांच्या अहिराणी भाषेत, सुरेख आवाजात गोड ओव्या गात. ते मधुर शब्द आणि तो आवाज, माझ्या कानात अजूनही घुमत असतो.

जाते थांबले, घरघर थांबली; पण जात्यावरच्या ओव्यांचा नाद मात्र आपल्या लोकसंस्कृतीत कायम घुमत राहील.

कारण जाते हे केवळ धान्य दळण्याचे साधन नव्हते; ते एका काळाचे प्रतीक होते, स्त्रीमनाचा हुंकार होते आणि आपल्या सांस्कृतिक वारशाचा अमूल्य ठेवा होते. 🌾

*राधिका भांडारकर*