विटे / (प्रदीप जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार) :
१४ सप्टेंबर हा दिवस भारतात हिंदी दिवस म्हणून साजरा केला जातो. एखाद्या भाषेचा दिवस साजरा करणे म्हणजे केवळ त्या भाषेचा गौरव करणे नव्हे, तर त्या भाषेच्या माध्यमातून समाज, संस्कृती आणि विचारविश्व किती समृद्ध झाले आहे, याचा मागोवा घेणे होय. भारतासारख्या बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक देशात हिंदीचे महत्त्व याच व्यापक संदर्भात समजून घ्यायला हवे.
हिंदी ही भारतातील सर्वाधिक बोलल्या आणि समजल्या जाणाऱ्या भाषांपैकी एक आहे. देशाच्या विविध भागांतील लोकांमध्ये संवादाचे माध्यम म्हणून हिंदीने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळातही हिंदीने जनसामान्यांपर्यंत विचार पोहोचविण्याचे प्रभावी कार्य केले. विविध प्रांत, भाषा आणि संस्कृती असलेल्या समाजाला एका संवादाच्या धाग्यात बांधण्याचे काम हिंदीने मोठ्या प्रमाणावर केले.
मात्र, हिंदीचे महत्त्व अधोरेखित करताना भारतातील इतर भारतीय भाषांचे महत्त्व कमी होऊ नये, ही बाब तितकीच महत्त्वाची आहे. हिंदीचा विकास हा इतर भाषांच्या अस्तित्वावर नव्हे, तर त्यांच्या सहअस्तित्वावर आधारलेला असला पाहिजे. मराठी, बंगाली, तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम, गुजराती, पंजाबी, आसामी, उर्दू आणि इतर भारतीय भाषांनी भारतीय संस्कृतीला असंख्य रंग दिले आहेत. हिंदीने या भाषांशी संवाद साधत स्वतःचे विश्व अधिक समृद्ध केले आहे.
भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसते; ती समाजाच्या स्मृतीची आणि संस्कृतीची वाहक असते. हिंदी साहित्याने भारतीय जीवनातील सुख-दुःख, संघर्ष, विषमता, प्रेम, राष्ट्रभावना आणि सामाजिक वास्तव यांचे प्रभावी चित्रण केले आहे. प्रेमचंदांपासून हरिवंशराय बच्चन, रामधारी सिंह दिनकर, महादेवी वर्मा आणि आधुनिक लेखकांपर्यंत हिंदी साहित्याने भारतीय समाजमनावर ठसा उमटविला आहे.
आजच्या डिजिटल युगात हिंदीसमोर नव्या संधी आणि नवी आव्हाने उभी आहेत. सोशल मीडिया, चित्रपट, दूरदर्शन, डिजिटल पत्रकारिता, यूट्यूब आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या माध्यमांमुळे हिंदीचा प्रसार देशाच्या सीमांपलीकडेही होत आहे. परंतु या विस्ताराबरोबर भाषेची शुद्धता, अभिव्यक्तीची गुणवत्ता आणि विचारांची समृद्धी जपणे आवश्यक आहे. केवळ हिंदीचा वापर वाढणे पुरेसे नाही; हिंदीतून दर्जेदार ज्ञान, विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आधुनिक विचार सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
आज इंग्रजीचे जागतिक महत्त्व निर्विवाद आहे. त्यामुळे इंग्रजी शिकणे किंवा इतर भाषा आत्मसात करणे ही हिंदीविरोधी भूमिका असू शकत नाही. उलट, जितक्या अधिक भाषा आपल्याला अवगत असतील तितके आपले विचारविश्व विस्तारते. मातृभाषा माणसाला मुळांशी जोडते, तर इतर भाषा त्याला व्यापक जगाशी जोडतात. हिंदी या दोन्ही टोकांमध्ये संवादाचा महत्त्वाचा पूल ठरू शकते.
हिंदी दिवसाच्या निमित्ताने म्हणूनच आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. आपण हिंदीचा वापर केवळ औपचारिक कार्यक्रमांपुरता मर्यादित ठेवणार आहोत की ती ज्ञान, प्रशासन, शिक्षण, पत्रकारिता आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात अधिक सक्षम करणार आहोत? हिंदीला खऱ्या अर्थाने समृद्ध करायचे असेल, तर तिच्यात नवे शब्द, नवे विचार आणि नवे ज्ञान सामावून घेण्याची क्षमता सतत वाढवावी लागेल.
भाषेचा विकास आदेशाने होत नाही; तो वापरातून, प्रेमातून आणि काळानुरूप बदल स्वीकारण्याच्या वृत्तीतून होतो. हिंदीने आपल्या प्रवासात अनेक भाषांमधून शब्द स्वीकारले आणि त्यामुळेच ती अधिक लोकाभिमुख झाली. हीच तिची ताकद आहे.
आज देशाला भाषिक वादापेक्षा भाषिक संवादाची गरज आहे. हिंदीने इतर भारतीय भाषांना मागे सारण्याऐवजी त्यांच्यासोबत हातात हात घालून पुढे जाणे आवश्यक आहे. कारण भारताची खरी ओळख एका भाषेत नसून अनेक भाषांच्या सुंदर सहअस्तित्वात आहे.
हिंदी दिवस हा त्यामुळे केवळ हिंदीचा उत्सव न राहता भारतीय भाषिक वैविध्याचा उत्सव व्हावा. हिंदीचा सन्मान करताना प्रत्येक भारतीय भाषेचा सन्मान करण्याची वृत्ती निर्माण झाली, तरच भाषेचे खरे राष्ट्रकार्य घडेल.
भाषा जोडते, विचार घडवते आणि संस्कृती जिवंत ठेवते. हिंदीची खरी ताकद तिच्या वर्चस्वात नाही, तर ती निर्माण करू शकणाऱ्या संवादाच्या सेतूत आहे.
भाषा दिन साजरे झाले पाहिजेत. प्रत्येक भाषेला आपल्या जीवनात आगळे वेगळे स्थान आहे.
