*श्रीशब्द लालित्य समूहाचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी श्रीकांत धारकर लिखित अप्रतिम लेख*

 

*” सुबोध गुरूंचा “*

 

आनंदात असावे — सुबोध गुरूंच्या वचनातील जीवनतत्त्व

 

“आनंदात असावे

आळस भय द्वेष दूर त्यागावे!

हाचि सुबोध गुरुंचा अनुसंधाना

कधी न चुकवावे!!3!!

 

ही ओवी साधी वाटते; परंतु तिच्या प्रत्येक शब्दात संपूर्ण अध्यात्म दडलेले आहे. मानवाच्या जीवनातील दुःखाचे मूळ शोधून त्यावर उपाय सांगणारे हे गुरुवचन आहे. मनुष्य जन्माला आला म्हणजे सुख-दुःख, लाभ-हानी, यश-अपयश, मान-अपमान हे येणारच. पण या सर्व परिस्थितींमध्ये अंतर्मनात स्थिर आनंद कसा टिकवायचा, याचे रहस्य या ओवीत सांगितले आहे.

ही केवळ वाचण्याची ओवी नाही; ती जगण्याची दिशा आहे.

“आनंदात असावे” — आनंद म्हणजे नेमके काय?

सामान्य माणूस आनंद बाहेर शोधतो. पैसा मिळाला की आनंद, प्रतिष्ठा मिळाली की आनंद, आपले म्हणणे खरे झाले की आनंद — पण हा आनंद क्षणिक असतो. कारण तो परिस्थितीवर आधारलेला असतो.

परंतु संतांनी सांगितलेला आनंद हा अंतर्मनाचा असतो.

तो परिस्थितीवर नाही तर परमेश्वराच्या स्मरणावर आधारलेला असतो.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात

 

“आनंदेचे डोही आनंद तरंग”

ज्याच्या हृदयात नाम आहे, ज्याच्या अंतःकरणात गुरुचरणांवर श्रद्धा आहे, तो संकटातही खचत नाही. कारण त्याचा आनंद बाह्य गोष्टींवर टिकलेला नसतो.

आज जगात सर्व सुखसुविधा असूनही माणूस अस्वस्थ आहे. कारण आनंद वस्तूंमध्ये नसतो; तो वृत्तीत असतो.

ज्याच्या मनात समाधान आहे, कृतज्ञता आहे, नामस्मरण आहे तोच खरा आनंदी.

गुरु सांगतात “आनंदात असावे” म्हणजे कृत्रिम हसणे नव्हे; तर जीवनाकडे प्रसन्नतेने पाहावे. प्रत्येक प्रसंग हा ईश्वराची योजना मानून स्वीकारावा.

आळस अध्यात्मातील सर्वात मोठा शत्रू

“आळस दूर त्यागावे”

आळस म्हणजे केवळ झोपणे नाही.

चांगले कार्य पुढे ढकलणे, नामजप टाळणे, साधना उद्यावर ठेवणे, हेही आळसाचेच रूप आहे.

संतांनी आळसाला आध्यात्मिक प्रगतीचा चोर म्हटले आहे.

मनुष्य म्हणतो

“उद्यापासून नामजप करीन…” “नंतर ध्यान करीन…

” “वेळ मिळाला की वाचन करीन…”

पण “उद्या” कधीच येत नाही.

समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात

“आळस हा वैऱ्याचा बाप आहे.”

आळशी मन कधीच उन्नत होत नाही. कारण साधनेसाठी सातत्य आवश्यक असते. जसे शेतकरी रोज शेतात जातो, तसे साधकाने रोज नामात बसले पाहिजे.

आळसामुळे मनुष्याची शक्ती नष्ट होते. शरीर जड होते. विचार नकारात्मक होतात. आणि हळूहळू माणूस अध्यात्मापासून दूर जातो.

म्हणून गुरुवचन स्पष्ट सांगते

आळस सोडा. जागे व्हा. जीवन अमूल्य आहे.

भय श्रद्धेच्या अभावातून जन्मणारी अवस्था

“भय दूर त्यागावे”

भय प्रत्येकाच्या जीवनात असते.

कोणाला भविष्याचे भय, कोणाला अपयशाचे, कोणाला मृत्यूचे, कोणाला लोकमताचे.

परंतु जिथे परमेश्वरावर विश्वास असतो तिथे भय राहत नाही.

भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात .

“मा शुचः”

चिंता करू नकोस.

भय मनाला कमकुवत करते.

भयामुळे निर्णयशक्ती नष्ट होते.

भयामुळे मनुष्य स्वतःची खरी क्षमता विसरतो.

परंतु नामस्मरणाने मन निर्भय होते.

लहान मूल आईचा हात धरते तेव्हा ते निडर होते. कारण त्याला विश्वास असतो

“आई आहे.”

तसेच साधकाच्या जीवनात गुरु आणि नाम यांचा आधार असेल तर संकटे पर्वतासारखी आली तरी तो डगमगत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात

“जया भय नाही चित्ती”

म्हणजे ज्याच्या चित्तात ईश्वर आहे त्याला भय राहत नाही.

द्वेष आत्म्याला जाळणारी आग

“द्वेष दूर त्यागावे”

द्वेष म्हणजे दुसऱ्याच्या विषयी मनात निर्माण झालेली कटुता.

द्वेष दुसऱ्याला कमी आणि स्वतःलाच अधिक जाळतो.

राग क्षणिक असतो; पण द्वेष दीर्घकाळ मन पोखरत राहतो.

आज नाती तुटण्याचे मुख्य कारण म्हणजे अहंकार आणि द्वेष.

मनुष्य दुसऱ्याच्या यशाने जळतो.

दुसऱ्याच्या प्रगतीने अस्वस्थ होतो.

पण संतमार्ग प्रेम शिकवतो.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात

“वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरे”

संतांच्या दृष्टीने संपूर्ण सृष्टी आपली असते.

जिथे प्रेम आहे तिथे परमेश्वर आहे.

द्वेष मनात ठेवून नाम साधत नाही. कारण द्वेष मन काळवंडतो.

जसे धुराने आरसा अस्पष्ट होतो तसे द्वेषाने अंतःकरण मलिन होते.

म्हणून गुरु सांगतात मन स्वच्छ करा. क्षमा करा. प्रेम वाढवा.

“हाचि सुबोध गुरुंचा अनुसंधाना” — अनुसंधान म्हणजे काय?

अनुसंधान म्हणजे अखंड स्मरण.

जीवनातील प्रत्येक कृती करताना अंतर्मनात गुरु आणि नाम यांची जाणीव ठेवणे.

फक्त माळ हातात घेतली म्हणजे अनुसंधान नाही.

कार्यालयात काम करताना, संसार करताना, व्यवहार करताना अंतर्मनात नाम सुरू असणे हे खरे अनुसंधान.

गोंदवलेकर महाराज म्हणत

 

“नाम घ्या आणि व्यवहार करा.”

संसार सोडून पळणे अध्यात्म नाही.

संसारात राहून परमेश्वराशी जोडलेले राहणे हेच श्रेष्ठ.

अनुसंधान म्हणजे मनाची दिशा.

मन सतत विषयांकडे धावत असते; पण गुरु त्याला नामाकडे वळवतात.

जसा कंपास नेहमी उत्तर दिशेकडे दाखवतो तसे साधकाचे मन सतत नामाकडे राहिले पाहिजे.

“कधी न चुकवावे” — साधनेतील सातत्याचे महत्त्व

अनेक जण उत्साहाने साधना सुरू करतात; पण काही दिवसांनी थांबतात.

याला कारण असते अस्थिर मन.

परंतु अध्यात्मात सातत्य फार महत्त्वाचे आहे.

दररोजचा नामजप, प्रार्थना, सत्संग, वाचन हे मनाला स्थिर करतात.

जसे रोज अंघोळ केल्याने शरीर स्वच्छ राहते तसे रोज नाम घेतल्याने मन स्वच्छ राहते.

एका दिवसाची साधना करून परिणाम दिसत नाही म्हणून निराश होऊ नये.

बी पेरल्यावर झाड लगेच उगवत नाही; त्यासाठी संयम लागतो.

गुरुवचन सांगते

अनुसंधान चुकवू नका.

जीवनात कितीही व्यस्तता आली तरी नाम सोडू नका.

या ओवीतील चार महान संदेश

१. आनंदी वृत्ती ठेवा

परिस्थिती बदलत राहील; पण मन प्रसन्न ठेवा.

२. आळस सोडा

साधना पुढे ढकलू नका.

३. भय आणि द्वेष दूर करा

श्रद्धा आणि प्रेम वाढवा.

४. अखंड अनुसंधान ठेवा

नामाशी नाते तुटू देऊ नका.

आजच्या काळात या ओवीची गरज आहे

आज माणूस तणावात आहे.

मोबाईल, स्पर्धा, अपेक्षा, तुलना यामुळे मन अस्थिर झाले आहे.

अशा काळात ही ओवी म्हणजे मानसिक आणि आध्यात्मिक औषध आहे.

आनंद शिकवते

सकारात्मकता देते

मनातील भीती कमी करते

द्वेषाऐवजी प्रेम देते

आणि जीवनाला दिशा देते

ही ओवी म्हणजे साधकासाठी जीवनसूत्र आहे.

आनंदी राहा, आळस सोडा, भय-द्वेष दूर करा आणि गुरुंचे अनुसंधान अखंड ठेवा

एवढे जरी जीवनात उतरवले तरी मनुष्याचे जीवन धन्य होईल.

शेवटी एवढेच

नामात राहणारा आनंदी असतो.

गुरुचरणाशी जोडलेला निर्भय असतो.

प्रेम करणारा शांत असतो.

आणि अनुसंधान राखणारा खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.

 

श्रीकांत धारकर

@ बुलढाणा

9422184336