*श्रीशब्द लालित्य समूह तथा जागतिक साकव्य विकास मंच चे सन्मा.सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी श्रीकांत धारकर लिखित अप्रतिम लेख*

*नवरात्राची नववी माळ : शक्तीच्या साधनेतून सिद्धत्वाकडे*

“नऊ रात्रींच्या भक्तीचा आज पूर्णत्वाचा सोहळा, जगदंबेच्या चरणी वाहू या श्रद्धेचा भावफुलांचा मळा!”

नवरात्र म्हणजे केवळ नऊ दिवसांचा उत्सव नाही, तर तो आदिशक्तीच्या आराधनेतून आत्मशक्तीचा शोध घेण्याचा आध्यात्मिक प्रवास आहे. घटस्थापनेच्या पहिल्या दिवशी प्रज्वलित केलेल्या दीपापासून सुरू झालेली भक्तीची ज्योत आज नवव्या माळेपर्यंत येऊन पोहोचली आहे. या नऊ दिवसांत आपण जगदंबेच्या विविध रूपांचे पूजन केले, तिच्या शक्तीचा महिमा अनुभवला आणि तिच्या चरणी आपले मन, भावना व श्रद्धा समर्पित केली. आजची नववी माळ म्हणजे या भक्तिपर्वाचा परमोच्च बिंदू आणि साधनेच्या पूर्णत्वाचा मंगल क्षण!

नववी माळ आणि सिद्धिदात्रीचे महात्म्य

नवरात्रीच्या नवव्या दिवशी देवीच्या माँ सिद्धिदात्री या स्वरूपाची पूजा केली जाते. ‘सिद्धी’ म्हणजे साधनेतून प्राप्त होणारे यश, सामर्थ्य आणि आत्मिक उन्नती, तर ‘दात्री’ म्हणजे प्रदान करणारी. आपल्या भक्तांना आध्यात्मिक सिद्धी आणि कल्याणाचा आशीर्वाद देणारी ही देवी सिद्धिदात्री म्हणून ओळखली जाते.

पौराणिक मान्यतेनुसार, सिद्धिदात्री देवी ही आदिशक्तीचे पूर्णत्वाचे प्रतीक आहे. तिच्या कृपेने भक्ताच्या जीवनातील अज्ञानाचा अंधकार दूर होऊन ज्ञानाचा प्रकाश निर्माण होतो. तिची उपासना म्हणजे केवळ काही अलौकिक सिद्धी प्राप्त करण्याची इच्छा नव्हे, तर आपल्या अंतरंगातील सुप्त सामर्थ्य ओळखण्याचा आणि स्वतःला अधिक निर्मळ, विवेकी व सदाचारी बनवण्याचा प्रयत्न होय.

देवीच्या हातातील कमळ आपल्याला निर्मळतेची शिकवण देते. कमळ चिखलात उमलते, पण चिखलाचा डाग स्वतःवर लागू देत नाही. त्याचप्रमाणे संसारात राहूनही मोह, मत्सर, अहंकार आणि द्वेष यांच्यापासून मन अलिप्त ठेवता आले, तर तीच खरी आध्यात्मिक साधना! नवदुर्गेच्या उपासनेचा पूर्णत्वाचा दिवस

नवरात्रातील प्रत्येक दिवस हा शक्तीच्या एका वेगळ्या रूपाची ओळख करून देतो. शैलपुत्रीपासून सिद्धिदात्रीपर्यंतचा हा प्रवास म्हणजे श्रद्धा, तपस्या, संयम, धैर्य, मातृत्व, करुणा, निर्भयता आणि आत्मज्ञान यांच्या संगमाचा प्रवास आहे.

पहिल्या दिवशी आपण भक्तीचे बीज पेरतो. पुढील दिवसांत श्रद्धेचे सिंचन करतो. मनातील विकारांशी संघर्ष करतो. संकटांना सामोरे जाण्याचे धैर्य मिळवतो. आणि नवव्या दिवशी आपल्या अंतःकरणात विवेक, समाधान आणि आत्मविश्वासाची फुले उमलावीत, अशी जगदंबेच्या चरणी प्रार्थना करतो.

म्हणूनच नववी माळ ही केवळ नऊ दिवसांच्या उत्सवाची सांगता नसून, नव्या जीवनदृष्टीची सुरुवात आहे.

नऊ दिवस आपण देवीसमोर दिवा लावला; आता आपल्या विचारांतही विवेकाचा दिवा तेवत ठेवायचा आहे. नऊ दिवस आपण फुलांनी देवीची ओटी भरली; आता आपल्या वर्तनात प्रेम, माणुसकी आणि करुणा फुलवायची आहे. नऊ दिवस आपण मंत्रोच्चार केले; आता आपल्या वाणीतून दुसऱ्याच्या मनाला आधार देणारे शब्द उमटू द्यायचे आहेत.

देवीची खरी आराधना मंदिरातील पूजेपुरती मर्यादित नसते; ती आपल्या आचरणातून प्रकट व्हायला हवी. कन्यापूजन : स्त्रीशक्तीचा सन्मान

नवरात्राच्या नवव्या दिवशी अनेक ठिकाणी कन्यापूजनाची परंपरा आहे. लहान मुलींमध्ये देवीचे स्वरूप पाहून त्यांचे पूजन केले जाते. या परंपरेमागील आध्यात्मिक भावार्थ अत्यंत सुंदर आहे. तो आपल्याला स्त्रीशक्तीचा सन्मान करण्याची आणि तिच्यातील दिव्यत्व ओळखण्याची प्रेरणा देतो.

परंतु हा सन्मान केवळ नवरात्रीच्या एका दिवसापुरता मर्यादित राहता कामा नये. ज्या हातांनी कन्येच्या पायांवर श्रद्धेने पाणी घातले, त्याच हातांनी तिच्या स्वप्नांना बळ दिले पाहिजे. ज्या मनाने तिला देवी मानले, त्याच मनाने तिच्या शिक्षणाचा, स्वातंत्र्याचा आणि सुरक्षिततेचा आदर केला पाहिजे.

कन्यापूजनाचा खरा अर्थ म्हणजे मुलगी जन्माला आल्यावर आनंद व्यक्त करणे, तिला समान संधी देणे, तिच्या निर्णयांचा आदर करणे आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सन्मान करणे.

देवीच्या मूर्तीसमोर नतमस्तक होणे ही श्रद्धा; पण जिवंत स्त्रीच्या सन्मानासाठी उभे राहणे ही त्या श्रद्धेची खरी परीक्षा!

जिथे स्त्रीला मान मिळतो, जिथे मुलीच्या जन्माचे स्वागत होते, जिथे तिच्या स्वप्नांना आकाश मिळते, तिथेच आदिशक्तीचा खरा वास असतो. घटातील देवी आणि अंतरंगातील शक्ती

नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी स्थापन केलेला घट आपल्याला सृष्टीच्या निर्मितीची, समृद्धीची आणि जीवनातील चैतन्याची आठवण करून देतो. त्या घटात आपण जगदंबेचे अस्तित्व अनुभवतो. पण या बाह्य घटाबरोबरच आपल्या शरीररूपी घटातही एक दिव्य शक्ती वास करते, हे विसरून चालणार नाही.

आपल्या मनात कधी निराशेचे ढग दाटतात, कधी संकटांचे वादळ उठते, कधी अपयशाने आत्मविश्वास डळमळतो. अशा वेळी बाहेरच्या देवीकडे हात जोडताना आपल्या आत दडलेल्या सामर्थ्यालाही जागे केले पाहिजे.

देवी आपल्याला संकटांपासून कायम दूर ठेवेलच असे नाही; पण संकटांशी सामना करण्याचे धैर्य, योग्य मार्ग निवडण्याचा विवेक आणि पडल्यावर पुन्हा उभे राहण्याची उमेद तिच्या उपासनेतून आपण आत्मसात करू शकतो.

आपल्या मनातील क्रोधावर संयमाचा विजय,

द्वेषावर प्रेमाचा विजय, अहंकारावर नम्रतेचा विजय

आणि निराशेवर आशेचा विजय मिळवणे, हीच खरी शक्तिसाधना आहे.

देवीच्या हातातील शस्त्रे आपल्याला बाह्य शत्रूंपेक्षा आपल्या अंतर्मनातील विकारांशी लढण्याची प्रेरणा देतात. तिचे तेज आपल्याला सत्याच्या मार्गावर चालण्याचे बळ देते. तिचे वात्सल्य आपल्याला इतरांच्या दुःखाशी नाते जोडायला शिकवते.

नववी माळ : आत्मपरीक्षणाची आणि नवसंकल्पाची वेळ

आजच्या या पवित्र दिवशी आपण स्वतःलाच काही प्रश्न विचारू या.

नऊ दिवसांच्या उपासनेने माझ्या विचारांत काही सकारात्मक बदल घडला का?

माझ्या वागण्यात अधिक संयम आला का?

दुसऱ्याचे दुःख समजून घेण्याची संवेदनशीलता वाढली का?

माझ्या मनातील कटुता कमी झाली का? माझ्या नात्यांमध्ये प्रेम आणि विश्वास वाढवण्यासाठी मी काही प्रयत्न केले का?

या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे म्हणजेच आपल्या साधनेचे आत्मपरीक्षण होय.

उपासना ही केवळ विधींची पुनरावृत्ती नसते. ती आपल्या अंतरंगात घडणारी परिवर्तनाची प्रक्रिया असते. पूजा संपली, आरती झाली, प्रसाद वाटला आणि उत्सव संपला, तरी आपल्या मनात सद्विचारांचा दीप तेवत राहिला पाहिजे.

नवरात्र संपेल, मखरातील देवीची मूर्ती विसर्जित होईल, घटातील धान्याचे अंकुर आपल्या प्रवासाची आठवण करून देतील; पण या नऊ दिवसांत मिळालेली प्रेरणा आपल्या जीवनातून विसर्जित होता कामा नये.

जगदंबेच्या चरणी ठेवलेला माथा पुन्हा उंचावला पाहिजे, पण अहंकाराने नव्हे, तर आत्मविश्वासाने! हात जोडलेली भक्ती पुन्हा कर्मासाठी सरसावली पाहिजे आणि ओठांवरचा जयघोष आपल्या कृतीतूनही ऐकू आला पाहिजे.हीच

जगदंबेच्या चरणी प्रार्थना

हे आदिशक्ती जगदंबे!

तुझ्या कृपेने नवरात्राच्या नऊ माळा भक्तिभावाने पूर्ण करण्याचे भाग्य आम्हाला लाभले. या नऊ दिवसांत तुझ्या विविध रूपांचे दर्शन घेताना आमच्या मनातील श्रद्धा अधिक दृढ होऊ दे.

आमच्या मनातील अज्ञान दूर कर. विवेकाचा प्रकाश दे. संकटांशी सामना करण्याचे धैर्य दे. दुःख सहन करण्याची शक्ती दे. यश मिळाले तर नम्र राहण्याची बुद्धी दे आणि अपयश आले तर खचून न जाता पुन्हा उभे राहण्याची उमेद दे.

आमच्या घरात प्रेम नांदू दे, नात्यांत विश्वास फुलू दे, समाजात माणुसकी वाढू दे आणि प्रत्येक स्त्रीला सन्मानाने जगण्याचे स्वातंत्र्य मिळू दे.

आमच्या हातून कोणाचे मन दुखावले जाऊ नये, आमच्या शब्दांनी कोणाच्या आशा विझू नयेत आणि आमच्या कृतींमुळे कोणाच्या जीवनात अंधार निर्माण होऊ नये, अशी सद्बुद्धी दे.

हे सिद्धिदात्री माते, आम्हाला केवळ भौतिक यशाच्या मागे धावणारे बनवू नकोस; तर अंतःकरणातील समाधान, विचारांतील पावित्र्य आणि कर्मातील प्रामाणिकपणा जपणारे माणूस बनव.

नवरात्राच्या नवव्या माळेचा खरा अर्थ एका वाक्यात सांगायचा झाला, तर तो असा

देवीची नऊ रूपे पाहताना आपल्या अंतरंगातील नऊ गुण जागृत करणे आणि त्या गुणांच्या प्रकाशात उर्वरित आयुष्य उजळून टाकणे!

आज देवीच्या चरणी फुले वाहताना आपल्या मनातील अहंकारही वाहू या. आरतीचा दीप ओवाळताना अंतःकरणातील अंधार दूर करण्याचा संकल्प करू या. प्रसाद ग्रहण करताना प्रेम, समता आणि माणुसकीचा गोडवा आपल्या आचरणात उतरवू या.

कारण देवीची कृपा केवळ मागून मिळत नाही; तिच्या शिकवणीप्रमाणे जीवन जगण्याच्या प्रयत्नांतूनही ती अनुभवता येते.

नऊ माळा पूर्ण झाल्या, भक्तीचा सोहळा परिपूर्णतेकडे गेला; पण शक्तीची साधना इथे संपत नाही. उलट, आजपासून आपल्या जीवनात सद्गुणांची नवी नवरात्र सुरू व्हावी, हीच जगदंबेच्या चरणी प्रार्थना!

उदो बोला, उदो अंबे उदो!

जय माता दी!

जय जगदंबे!

श्रीकांत धारकर

@ बुलढाणा

9422184336