साहित्य क्षेत्राचे बाजरीकरण कधी थांबणार?
साहित्य क्षेत्राचे होत असलेले बाजारीकरण हे सर्जनशीलतेसमोरील आव्हानआहे. त्यात वाचकसंस्कृतीची कसोटी लागणार आहे.
साहित्य हे केवळ शब्दांचे अलंकारिक जंजाळ नसते. ते समाजाच्या अंतर्मनाचा आरसा असते. काळाच्या प्रवाहात माणसाच्या सुख-दुःखांना, संघर्षांना, स्वप्नांना आणि सामाजिक वास्तवाला शब्दरूप देण्याचे कार्य साहित्य करत आले आहे. म्हणूनच साहित्याला समाजाचे भान आणि माणुसकीची जाणीव असणे अपेक्षित आहे. आजच्या बदलत्या काळात साहित्य क्षेत्राच्या भोवती बाजारपेठेची वलये घट्ट होताना दिसत आहेत. साहित्यनिर्मितीपासून प्रकाशनापर्यंत, पुरस्कारांपासून साहित्य संमेलनांपर्यंत आणि पुस्तकांच्या विक्रीपासून लेखकाच्या प्रसिद्धीपर्यंत सर्वच स्तरांवर ‘बाजार’ हा घटक प्रभावी होत आहे. या प्रक्रियेला केवळ नकारात्मक म्हणून झटकून टाकणे जितके चुकीचे आहे, तितकेच तिच्याकडे डोळेझाक करणेही धोकादायक आहे.
आज पुस्तक हे केवळ वाचण्याचे माध्यम राहिलेले नाही; ते एक ‘उत्पादन’ बनले आहे. पुस्तकाची निर्मिती, त्याचे मुखपृष्ठ, प्रकाशन सोहळा, जाहिरात, सामाजिक माध्यमांवरील प्रचार, लेखकाची लोकप्रियता, विक्रीचे आकडे आणि बाजारातील मागणी—या सर्वांचा साहित्याच्या प्रवासावर परिणाम होत आहे. चांगले साहित्य वाचकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रसिद्धी आवश्यक आहे हे मान्यच; पण जेव्हा प्रसिद्धी ही गुणवत्तेपेक्षा मोठी ठरते, तेव्हा प्रश्न निर्माण होतो.
‘जे जास्त विकते तेच चांगले’ हा बाजाराचा नियम साहित्याला लागू करता येईल का? हा खरा माझ्यासमोरील प्रश्न आहे.
लोकप्रियता आणि साहित्यिक गुणवत्ता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. काही साहित्यकृती वाचकांच्या मनावर राज्य करतात आणि त्याच वेळी साहित्यिक मूल्यांची उंचीही गाठतात. परंतु प्रत्येक लोकप्रिय कृती श्रेष्ठ असेलच असे नाही. उलट, अनेक उत्तम साहित्यकृती अल्पप्रसिद्ध राहतात, कारण त्यांच्याकडे मोठी जाहिरातयंत्रणा नसते. त्यामुळे बाजारपेठेच्या कसोटीवर साहित्याचे मूल्यमापन होऊ लागले, तर गंभीर, प्रयोगशील आणि वैचारिक साहित्य मागे पडण्याची शक्यता निर्माण होते.
आजच्या डिजिटल युगाने साहित्याला नवे व्यासपीठ दिले आहे. सोशल मीडिया, ब्लॉग, ई-पुस्तके, ऑडिओबुक, ऑनलाइन साहित्यिक व्यासपीठे यामुळे लेखकाला थेट वाचकांपर्यंत पोहोचणे शक्य झाले आहे. हा बदल स्वागतार्ह आहे. पूर्वी प्रकाशकाच्या दारात उभे राहावे लागणारे अनेक लेखक आज स्वतःचे लेखन जगभर पोहोचवू शकतात. परंतु या स्वातंत्र्यासोबत ‘दिसणे’ आणि ‘गाजणे’ याची स्पर्धाही वाढली आहे. साहित्यिक आशयापेक्षा आकर्षक शीर्षक, उत्तेजक मांडणी, व्हायरल होणारे वाक्य किंवा लेखकाची सोशल मीडिया लोकप्रियता यांना अधिक महत्त्व मिळू लागले, तर साहित्याचे स्वरूप हळूहळू मनोरंजनाच्या बाजाराशी जुळवून घेतले जाईल.
साहित्यिक पुरस्कारांच्या बाबतीतही हीच चर्चा अधूनमधून पुढे येते. पुरस्कार हे साहित्यिक गुणवत्तेचा सन्मान करण्यासाठी असतात; मात्र पुरस्कारांच्या भोवती गटबाजी, प्रसिद्धी, संपर्क, संस्थात्मक राजकारण किंवा व्यावसायिक हितसंबंधांचे सावट पडले तर पुरस्काराचे नैतिक मूल्यच कमी होते. पुरस्कार मिळणे हा साहित्यिक प्रवासाचा मुकुट असावा; तो साहित्यनिर्मितीचा उद्देश बनू नये.
साहित्य संमेलने, पुस्तक प्रकाशने आणि विविध साहित्यिक कार्यक्रम यांच्याही स्वरूपात मोठा बदल झाला आहे. लेखक, कवी आणि साहित्यिक यांना मोठ्या प्रमाणावर वाचकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळत आहे. हे सकारात्मक आहे. पण जेव्हा कार्यक्रम साहित्यापेक्षा दिखाऊपणाचा, वैचारिक चर्चेपेक्षा प्रसिद्धीचा आणि संवादापेक्षा सेलिब्रिटी संस्कृतीचा उत्सव बनतात, तेव्हा साहित्याचा मूलभूत हेतू धूसर होतो.
याचा अर्थ बाजारपेठ पूर्णपणे वाईट आहे का? अजिबात नाही.
लेखकाला त्याच्या श्रमाचा योग्य मोबदला मिळायला हवा. प्रकाशकाला आर्थिक शाश्वतता आवश्यक आहे. पुस्तक विकले गेले तरच अधिक पुस्तके प्रकाशित होतील. लेखकाने स्वतःची ओळख निर्माण करणे, आपल्या पुस्तकाचा प्रचार करणे किंवा डिजिटल माध्यमांचा वापर करणे यात गैर काहीच नाही. प्रश्न बाजारपेठेच्या अस्तित्वाचा नसून बाजारपेठ साहित्यावर नियंत्रण मिळवते आहे का, हा आहे.
साहित्याने बाजाराचा उपयोग करावा; पण बाजाराने साहित्याचे स्वरूप ठरवू नये.
आज गरज आहे ती साहित्यिक विवेकाची. वाचकांनी केवळ जाहिराती, पुरस्कार, प्रसिद्ध लेखकांची नावे किंवा सोशल मीडिया चर्चेवर पुस्तक निवडू नये. त्यांनी आशय, भाषा, विचार आणि साहित्यिक मूल्य यांचा विचार करावा. प्रकाशकांनीही केवळ विक्रीची शक्यता न पाहता नव्या आणि प्रयोगशील लेखकांना संधी द्यावी. साहित्यिक संस्थांनी गट-तटाच्या पलीकडे जाऊन गुणवत्तेला प्राधान्य द्यावे. समीक्षकांनी लोकप्रियतेच्या दबावापासून मुक्त राहून निर्भीडपणे साहित्याचे मूल्यमापन करावे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे लेखकाने स्वतःशी प्रामाणिक राहणे गरजेचे आहे.
लेखक हा बाजारपेठेचा उत्पादक नसून समाजाच्या संवेदनशीलतेचा साक्षीदार आहे. त्याच्या लेखणीतून काळाचे स्पंदन उमटले पाहिजे. समाजातील विषमता, वेदना, संघर्ष, प्रेम, नाती, निसर्ग, संस्कृती, राजकारण आणि माणूसपण यांचा शोध साहित्याने घेतला पाहिजे. केवळ विक्रीसाठी लिहिलेले साहित्य क्षणभर गाजू शकते; परंतु काळाच्या कसोटीवर टिकणारे साहित्य निर्माण करण्यासाठी अंतःप्रेरणा, चिंतन आणि सामाजिक बांधिलकी आवश्यक असते.
बाजारीकरणाचा सर्वांत मोठा धोका साहित्याच्या गुणवत्तेला नसून साहित्यिक मूल्यांच्या निकषांनाच बदलण्याचा आहे. जर वाचकाला एखादे पुस्तक किती विकले गेले हे महत्त्वाचे वाटू लागले आणि ते पुस्तक काय सांगते हे गौण झाले, तर साहित्याचा पराभव तिथेच सुरू होतो.
साहित्याला बाजाराची गरज आहे; पण साहित्याचे अस्तित्व बाजारावर अवलंबून राहता कामा नये. पुस्तक विकले जावे, लेखकाला मानधन मिळावे, प्रकाशकाला नफा मिळावा—हे सारे आवश्यक आहे. पण या आर्थिक व्यवहाराच्या पलीकडे साहित्याचे एक अमूल्य सामाजिक आणि सांस्कृतिक कर्तव्य आहे.
शेवटी प्रश्न एवढाच—आपण साहित्य विकत घेत आहोत की साहित्य वाचत आहोत?
या दोन्ही गोष्टींमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
बाजार पुस्तकाची किंमत ठरवू शकतो; पण त्या पुस्तकाचे मूल्य ठरवण्याचा अधिकार काळ, वाचक आणि साहित्यचक्रालाच आहे. म्हणूनच साहित्याने बाजारपेठेपासून पळून जाण्याची गरज नाही; उलट तिचा विवेकपूर्ण उपयोग करत तिच्यावर आपले स्वातंत्र्य अबाधित ठेवण्याची गरज आहे. कारण साहित्य जिवंत राहते ते विक्रीच्या आकड्यांमुळे नव्हे, तर एखाद्या वाचकाच्या अंतःकरणात उमटलेल्या एका अस्वस्थ करणाऱ्या प्रश्नामुळे, एका आश्वासक विचारामुळे आणि एका जपून ठेवलेल्या संवेदनेमुळे.
आजचे युग स्पर्धेचे असले तरी निकोप स्पर्धा हवी. ऑनलाईन काव्य स्पर्धा घेतल्या जातात. प्रमाणपत्र मिळत असल्याने त्याला भरभरून प्रतिसाद मिळतो. त्यात पुन्हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेची जोड असते. आपण एक गोष्ट लक्षात घेत नाही की याचा वापर करून आपण भावभावनांना संधीच देत नाही. शब्दाला शब्द जोडून काव्य करणारे व स्पर्धेत भाग घेणारांची संख्या आज मोठी आहे. या वर्षात अचानक साहित्यिक एवढ्या मोठ्या संख्येने कसे वाढले याचे मला देखील आश्चर्य वाटते.
सर्वात वाईट आवस्था दिवाळी अंकाची आहे. आपले साहित्य पाठवा त्याच्या बरोबर सहभाग शुल्क पाठवा अशा कितीतरी जाहिराती माझ्या बघण्यात आहेत. कथा कविता लेख हे साहित्य पाठवायचे आणि 250 रुपयाचा अंक विकत घ्यायचा. आपले साहित्य आपण पैसे देवून छापून आणण्यातील हा प्रकार आहे. एका दिवाळी अंकाची जाहिरात अशी होती की अंकाची किंमत 500 रुपये आहे. अंक विकत घेणार असतील त्यांनीच साहित्य पाठवावे. मला सांगा अशा स्थितीत काय दर्जात्मक साहित्याची अपेक्षा करायची.?
आजच्या काळात विकाऊ साहित्य, विकाऊ पुरस्कार यांनी साहित्य क्षेत्रात एकच खळबळ उडवून दिली आहे. दर्जापेक्षा अर्थकारणाला महत्व आले आहे. वृतपत्रात ठराविक साहित्यिकांना मिळणारे स्थान, साहित्य प्रसिद्धीसाठी दिवाळी अंकासाठी मोजावे लागणारे पैसे यामुळे साहित्याचा दर्जा कसा वाढणार? सकस दर्जेदार साहित्य वाचवयास कसे मिळणार हाच खरा प्रश्न आहे.
लेखक परिचय
प्रदीप गजानन जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार व साहित्यिक, बारा पुस्तके प्रकाशित, बदल या कथेला प्रथम पुरस्कार, हार्मोनियम व कॅसिओ वादनची आवड, लेखन वाचन चित्र रेखाटन हे छंद, विपुल लेखन.
पत्ता – प्रदीप गजानन जोशी
गुरुकृपा, जुना भाळवणी रोड,
विवेकानंद नगर, विटे
ता. खानापूर, जि. सांगली
पिन 415311
भ्रमणध्वनी 9881157709
