*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य लेखक खाजाभाई बागवान यांनी नसीम जमादार यांच्या काव्यसंग्रहाचं केलेलं परीक्षण*

कवयित्री नसीम जमादार लिखित -शेवटी सोबत काहीच नेता येत नाही’: मानवी मूल्ये, सामाजिक वास्तव आणि तत्त्वज्ञानाचा चिंतनशील आविष्कार-समीक्षण खाजाभाई बागवान, सोलापूर

————————————————————
आयुष्य जगताना माणूस मोह, स्वार्थ आणि अहंकाराचा बळी पडत केवळ भौतिक संपत्ती आणि पैसा कमवण्याच्या अनाठायी ध्यासामागे धावत राहतो; परंतु आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यावर, मरणाच्या दारात उभा असताना, तो सोबत काहीही घेऊन जाऊ शकत नाही, हे या जगाचे शाश्वत सत्य आहे. मानवाचा हाच स्वभावधर्म आणि स्वतःचे समृद्ध अनुभव यांतून शिकवण घेत कवयित्री नसीम जमादार यांच्या सिद्धहस्त लेखणीतून ‘शेवटी सोबत काहीच नेता येत नाही’ या चिंतनशील काव्यसंग्रहाची निर्मिती झाली आहे. कवयित्रीने आपल्या सभोवतालचे सामाजिक, वैयक्तिक आणि मानवी संवेदनांशी जोडलेले विषय अत्यंत अचूकतेने टिपले आहेत. यामुळेच या संग्रहातील प्रत्येक रचना वाचकाला स्वतःच्याच आयुष्याचे प्रतिबिंब वाटून मनाला थेट स्पर्श करते. नातेसंबंध, प्रेम, निसर्गाची विविध रूपे आणि निरागस भांडणे यांसारख्या कोमल भावभावनांवर भाष्य करतानाच, कवयित्रीने समाजातील वाढता भ्रष्टाचार, राजकीय पटलावरील अनागोंदी आणि सामाजिक असमतोलाच्या दाहक वास्तवावरही तितक्याच प्रखरतेने प्रकाश टाकला आहे.
प्रस्तुत काव्यसंग्रहाला प्रख्यात साहित्यिक व समीक्षक डॉ. श्रीपाल सबनीस यांची बहुमोल प्रस्तावना लाभली आहे. डॉ. सबनीस यांनी नसीम जमादार यांच्या या कवितांचे स्वरूप मानवतावादी, बालसाहित्य कुळातील आणि प्रामुख्याने स्त्रीवादी विचारसरणीचे असल्याचे अधोरेखित केले आहे. या कवितांमधील स्त्रीवादी विचारांची सखोलता आणि बांधिलकी त्यांच्या अर्पणपत्रिकेतूनच स्पष्टपणे जाणवते. कवयित्रीने हा काव्यसंग्रह सावित्रीबाई फुले आणि फातिमा शेख या क्रांतीकारी ज्ञानज्योतींना आदरपूर्वक अर्पण केला आहे. “ज्यांनी अंधार फोडून स्त्रीमनाला विचारांची दिशा दिली आणि माझ्यासारख्या असंख्य स्त्रियांच्या लेखणीला बळ आणि अर्थ दिला,” ही अर्पणपत्रिकेतील कृतज्ञतापूर्वक ओळ या संग्रहाची स्त्रीवादी भूमिका आणि तिची सामाजिक पाळेमुळे अत्यंत समर्थपणे स्पष्ट करते.
प्रस्तुत काव्यसंग्रह हा एकूण ९० कवितांचा एक आस्वाद्य आणि चिंतनशील आविष्कार आहे. या संग्रहातील कविता जरी निसटत्या मुक्तछंदात आणि मिश्र रचनेत सादर केलेल्या असल्या, तरी त्यांची रचना एका वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीचे दर्शन घडवते. सामान्यतः मराठी कवितेत दुसऱ्या आणि चौथ्या ओळीमध्ये यमक साधण्याची परंपरा अधिक आढळते; परंतु कवयित्री नसीम जमादार यांनी या पारंपरिक साच्याला छेद देत पहिल्या ओळीचा दुसऱ्या ओळीशी आणि तिसऱ्या ओळीचा चौथ्या ओळीशी अनुप्रास व यमक साधत एक आगळीवेगळी आणि बांधीव रचनाशैली आत्मसात केली आहे. त्यांच्या या विशिष्ट काव्यरचनेत एका बाजूला जुन्या प्रस्थापित कवींच्या लयबद्धतेची आणि तंत्राची स्पष्ट छाप जाणवते, तर दुसऱ्या बाजूला नव्या युगातील आधुनिक विचारांची प्रगल्भ बांधणी दिसून येते. याशिवाय, कवयित्रीचे बालसाहित्यातील प्रदीर्घ प्रभुत्व आणि नैपुण्य त्यांच्या काही कवितांमधून डोकावते, ज्यामुळे या रचनांमध्ये बालसुलभ ऋजुता आणि एक वेगळाच गोडवा निर्माण झाला आहे. या वैशिष्ट्यपूर्ण काव्यसंग्रहाची सार्थ पाठराखण आणि रसग्रहण ज्येष्ठ कवी व लेखक देवा झिंजाड यांनी अत्यंत समर्पक आणि आशयघन शब्दांत केले आहे.
आपल्या संपूर्ण काव्यप्रवासात कवयित्री नसीम जमादार यांनी शेती आणि मातीशी असणारे आपले अतूट नाते अत्यंत आत्मीयतेने अधोरेखित केले आहे. भूमीशी असलेली नाळ जपत त्यांनी बळीराजाचे अथांग दुःख स्वतःचे मानले आहे. जेव्हा निसर्गाचे अस्मानी संकट ओढावते आणि निसर्गाच्या अवकृपेमुळे शेतकऱ्याची मूठ रिकामी राहते, तेव्हा त्याच्या शिरावर साचणारा कर्जाचा डोंगर अधिकच दारुण होतो; या सामाजिक वास्तवाचे भान त्यांनी आपल्या काव्यातून जपले आहे. आपले हे विचार कवयित्रीने ‘मातीवर निष्ठा’ आणि ‘शेतकऱ्याचे दुःख’ या कवितांमधून अत्यंत वस्तूनिष्ठ, परखड आणि संवेदनशीलपणे मांडले आहेत. या भावनांची आर्तता व्यक्त करताना त्या लिहून जातात—

“मातीवरती प्रेम करण्या
भाग्य असे या जन्माचे
तिच्या स्पर्शात सुख सापडे
फळ मिळे मग श्रमाचे” (पृष्ठ क्र. १५)

अशा प्रकारे, निसर्गाविषयीचा कृतज्ञताभाव, श्रमप्रतिष्ठा आणि शेतकरी जगतातील विषमता यांचे वास्तववादी चित्रण करत ही कविता वाचकांच्या मनाचा ठाव घेते.
निसर्ग, मानवी जीवन आणि संस्कृती यांसारख्या विविध जीवनस्पर्शी विषयांना कवेत घेताना कवयित्री नसीम जमादार केवळ भावनिक न राहता सामाजिक वास्तवाचे दाहक चटके आपल्या काव्यातून मांडतात. समकालीन व्यवस्थेतील कुजलेले राजकारण आणि फोफावलेला भ्रष्टाचार यांवर त्या अत्यंत प्रखर आणि सडकून टीका करतात. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवताना आणि व्यवस्थेला रोखठोक प्रश्न विचारताना त्या लिहितात—

“सत्य हरवले न्याय विकला
पैशापुढे देश झुकवला
खोट्याला सत्ता मिळे जिथे
इमानी उघड्यावर पडला तिथे” (पृष्ठ क्र. १८)

आजच्या बदलत्या काळात मानवी मूल्यांचा होत असलेला ऱ्हास आणि माणसाची घसरलेली नैतिकता यांवरही त्या अत्यंत खेदाने बोट ठेवतात. आजच्या काळात माणसापेक्षा पैसा आणि वेळेला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले असून माणूस माणुसकी विसरत चालला आहे, कमालीचा स्वार्थी झाला आहे. जोपर्यंत माणसाकडे पैसा, सत्ता आणि समृद्धी आहे, तोपर्यंत त्याच्याभोवती माणसांचा गराडा असतो; परंतु ही संपदा ओसरताच सगेसोयरे आणि हितचिंतक दुरावतात. नात्यांमधील हाच फोलपणा आणि मानवी वृत्तीतील हीच कुटिलता कवयित्रीने आपल्या ‘स्वार्थाचा बाजार’ या कवितेत रेखाटताना म्हटले आहे—

“आज माणसं किंमत लावून
माणुसकीचे व्यापारी झाले
जेव्हा होतं भरलं घरदार
हितचिंतक साऱ्यांचे झाले” (पृष्ठ क्र. १७)

महाराष्ट्राच्या भूमीत जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या प्रत्येक हृदयामध्ये रयतेचे राजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याविषयी असीम आदराची भावना वसलेली आहे. महाराष्ट्र आणि शिवछत्रपती हे समीकरण अभिन्न आहे. कवयित्री नसीम जमादार या एक मुस्लिम कवयित्री असूनही महाराष्ट्राच्या मातीशी त्यांची निष्ठा अत्यंत दृढ आहे. शिवरायांचा देदीप्यमान इतिहास आणि त्यांनी दिलेली शिकवण हीच या राज्याची खरी अस्मिता आहे, हा भाव त्या ‘महाराष्ट्राची शान’ या कवितेतून अत्यंत अभिमानाने अभिव्यक्त करतात—

“महाराष्ट्राची शान रयतेचा अभिमान
स्वराज्याचा मान छत्रपती महान” (पृष्ठ क्र. २७)

प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या जन्मभूमी आणि कर्मभूमीबद्दल एक स्वाभाविक ओढ अन् अस्मिता असते; कवयित्रीच्या मनातही आपल्या भूमीविषयी अशीच उत्कट निष्ठा दिसून येते. विशेषतः त्यांची कर्मभूमी असलेल्या कोल्हापूरच्या सर्वधर्मसमभावाच्या विचारपरंपरेचा आणि सांस्कृतिक समृद्धीचा गौरव करताना त्या लिहितात—

“सर्वधर्म समभावाचे कोल्हापूर हे माहेरघर
जात-धर्म न पाहाता मिळतो येथे सन्मान भरपूर” (पृष्ठ क्र. २८)

अशा प्रकारे, आपल्या जन्मभूमीचा आणि राज्याचा गौरव गाणाऱ्या कवयित्रीच्या काव्यातून ‘माझा देश’ या कवितेद्वारे राष्ट्रप्रेमाचा आणि व्यापक देशभक्तीचा एक उदात्त सूरही तितक्याच प्रभावीपणे उमटलेला दिसतो.
कवयित्री नसीम जमादार यांच्या काव्यसृष्टीतील प्रगल्भता, वैविध्य आणि मानवी मूल्यांचा वेध घेणारा विचारविस्तार अत्यंत आशयघन रीतीने व्यक्त झाला आहे. ईश्वर, माणूस, जीवन, मैत्री, आरसा, जन, नभ, मन, बालपण आणि दुःख अशा मानवी अस्तित्वाशी निगडित विविध जीवनस्पर्शी पैलूंवर त्यांनी रेखाटलेल्या रचना अत्यंत प्रत्ययकारी आणि भावस्पर्शी आहेत. जीवनात दाटून आलेल्या निराशा व अंधाराच्या जाळ्यात अडकलेले मनुष्यपण आशेच्या एका सूक्ष्म किरणाचा शोध घेत कसे जिद्दीने पुन्हा उभे राहते, याचे साक्षेपी आणि वास्तववादी चित्र त्यांच्या ‘प्रकाशकिरण’ या कवितेत उमटले आहे. नशीब किंवा दैवावर आंधळा विश्वास ठेवून हात बांधून बसण्याऐवजी जिद्द, अखंड प्रयत्न आणि कठोर परिश्रम या वास्तववादी मूल्यांवर निष्ठा ठेवण्याचा उपदेश त्या ‘भाग्यविधाती’, ‘अनमोल भेट’, ‘नवी उमेद’ आणि ‘जगण्याची स्पर्धा’ या कवितांमधून अत्यंत प्रभावीपणे देतात. स्वतःच्या क्षमतांवर अपार श्रद्धा ठेवत ‘सूर्य आणि मी’ या कवितेत स्वतःला आत्मविश्वासाने सूर्यवंशी मानणाऱ्या कवयित्री लिहितात—

“एक दिवस येईल माझा
सूर्यसारखी मीही तळपेन
संघर्षाच्या ज्वालेतून
स्वतःचाच प्रकाश होईन” (पृष्ठ क्र. ५१)

या देदीप्यमान काव्यओळींमधून अथांग आत्मविश्वास, जिद्द आणि उज्ज्वल आशावादाचा प्रखर आविष्कार दिसून येतो. ‘सूर्य’ या स्वयंप्रकाशी प्रतीकाद्वारे परावलंबित्व आणि लाचारी पूर्णपणे नाकारून स्वतःच्या कष्टांनी जग उजळवण्याची आत्मभानयुक्त भाषा इथे वापरली आहे. ‘संघर्षाची ज्वाला’ हे रूपक आयुष्यातील खडतर अग्निपरीक्षेला अधोरेखित करते; जिथे संघर्ष हा व्यक्तीला खचवणारा किंवा उध्वस्त करणारा नसून, सोन्यासारखे तावून-सुलाखून अधिक उजळवणारा ठरतो. ‘स्वतःचाच प्रकाश होईन’ या संकल्पनेतून दुसऱ्याच्या आधारावर किंवा ओळखीवर जगण्याऐवजी स्वयंप्रकाशी अस्तित्व निर्माण करण्याचा उदात्त ध्येयवाद प्रकट होतो. हे काव्य केवळ वैयक्तिक संघर्षापुरते मर्यादित न राहता अंधाराशी झुंजणाऱ्या प्रत्येक उपेक्षित घटकाला ‘अंधाराकडून प्रकाशाकडे’ आणि ‘पराजयाकडून विजयाकडे’ जाण्याची एक वैश्विक प्रेरणा देते.
कवयित्री नसीम जमादार यांच्या लेखणीत एका बाजूला भावनांचा हळुवारपणा आणि मधुर प्रेमाभिव्यक्ती आढळते, तर दुसऱ्या बाजूला आई-बाबा, आई-लेक यांच्यातील वात्सल्य तसेच भावंडांमधील निखळ व निरागस भांडणांचे जिवंत कौटुंबिक चित्रण दिसते. त्यांच्या निसर्गकवितांमधून बालसाहित्याची अत्यंत सुरस झलक दिसून येते; ज्यांचे सहज-सुलभ आणि लयबद्ध शब्दरुप वाचकांच्या ओठांवर रेंगाळते. एकीकडे निसर्ग आणि प्रेमाचे हळुवार रंग उधळणारी त्यांची लेखणी स्त्री स्वातंत्र्याचा पुरस्कार करत प्रखर स्त्रीवादी प्रश्नही उपस्थित करते. हे प्रश्न केवळ भावनिक न राहता वाचकाला अंतर्मुख आणि विचारप्रवृत्त करतात. ‘न्याय कुठे आहे?’ या कवितेत त्या अल्पसंख्याक व मुस्लिम समाजावर होणारे अदृश्य अन्याय, अत्याचार, बिनबुडाचे बेमालूम आरोप आणि निष्पाप असूनही न्यायासाठी दारोदार भटकावे लागणारे विदारक सामाजिक वास्तव मांडतात. जात-धर्म पाहून न्यायाचा सौदा होण्याच्या आणि निष्पाप माणसाला सत्य असतानाही तोंड बंद करून जगावे लागण्याच्या या प्रवृत्तीवर त्या अत्यंत रोखठोक आणि प्रखर शब्दांत बोट ठेवतात.
‘नशीब’, ‘शब्दगंध’, ‘किरण आशेचे’ आणि ‘परीक्षा’ या कवितांमधून त्यांनी व्यक्त केलेले स्वानुभव इतके तटस्थ आणि जिवंत आहेत की, ते वाचताना प्रत्येक वाचकाला हे आपलेच अनुभव आहेत अशी आत्मिक अनुभूती मिळते. ‘कृतज्ञता’ या कवितेत कोणाच्याही उपकारांची जाणीव ठेवण्याचा आणि नैतिक मूल्यांची जपणूक करण्याचा संदेश देताना त्या लिहितात—

“विश्वास ठेवला ज्यांनी,
त्यांना अश्रूचं दान नको
कृतज्ञ होऊन जगण्याचं,
जीवन माझ्या वाट्याला नको” (पृष्ठ क्र. ८३)

या ओळींमधून मानवी नात्यांमधील विश्वासाला दिलेले सर्वोच्च स्थान आणि कृतघ्नतेला मानवी जगण्यातील सर्वांत मोठा अपराध मानणारा स्वाभिमानी विचार प्रकट होतो. ज्या माणसांनी आपल्यावर अथांग विश्वास ठेवला, त्यांच्या बदल्यात त्यांना दुःख किंवा द्रोह देणे ही माणुसकीची अधोगती आहे; असा द्रोह आपल्या हातून कधीही घडू नये, ही संवेदनशील जाणीव इथे दिसून येते. तसेच, संग्रहाच्या शीर्षक कवितेत माणसाची स्वार्थी वृत्ती, लालसा आणि ‘माझं-माझं’ करण्याची संकुचित हाव उघडी पाडताना त्या लिहितात—

“जाताना काय घेऊन जायचंय
सगळेच असं म्हणतात
असताना मात्र सोडायला
तयार कोणीच नसतात” (पृष्ठ क्र. ९७)

माणसाच्या दुटप्पी आणि ढोंगी वर्तनावर अत्यंत सोप्या शब्दांत केलेला हा एक मार्मिक प्रहार आहे. ‘मेलेलं मन’ या अनोख्या कवितेत माणसाच्या मृत्यूनंतर त्याची अंत्ययात्रा काढता येते, त्याला दफन करता येते किंवा जाळून विल्हेवाट लावता येते; परंतु जिवंतपणीच ज्या माणसाचे मन, संवेदना आणि माणुसकी मरण पावली आहे, त्या मेलेल्या मनाची विल्हेवाट कशी लावायची, असा अत्यंत गंभीर आणि अस्वस्थ करणारा सवाल त्या उपस्थित करतात. शेवटी, ‘अंतिम सत्य’ या तत्त्वज्ञानात्मक कवितेत मानवी जीवनाचे अंतिम सार मांडताना त्या लिहितात—

“स्वतःला शोधत फिरताना हरवतो आपणच आहे
आरंभी ना अंतापर्यंत तेच अंतिम सत्य आहे” (पृष्ठ क्र. १०५)

या ओळींमधून मानवी अस्तित्वाचा शोध आणि जीवनाचे परम सत्य अंतर्मुख करणाऱ्या अत्यंत प्रगल्भ पातळीवर मांडले आहे. माणूस आयुष्यभर बाहेरच्या जगात स्वतःची ओळख, सुख आणि समाधान शोधण्याचा व्यर्थ प्रयत्न करत राहतो; परंतु या बाह्य शोधाच्या प्रवासात तो स्वतःच्या मूळ स्वरूपापासून दुरावतो आणि स्वतःलाच हरवून बसतो, हा मानवी जगण्याचा मूलभूत विरोधाभास इथे अधोरेखित होतो. बाह्य जगातील सर्व आकर्षणे आणि नाती ही क्षणभंगुर असून, जन्मापासून ते मृत्यूच्या क्षणापर्यंत केवळ अंतर्मनाचा शोध घेणे आणि ‘स्व’ची जाणीव ठेवणे हेच काय ते एकमेव शाश्वत सत्य आहे, असा अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा संदेश देत ही कविता वाचकाला आत्मचिंतनाच्या एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जाते.

नसीम जमादार लिखित ‘शेवटी सोबत काहीच नेता येत नाही’ या पुस्तकाचे मुखपृष्ठ अत्यंत प्रभावी, अर्थपूर्ण आणि पुस्तकाच्या मुख्य विषयाला परिपूर्ण न्याय देणारे आहे. शीर्षकावरूनच स्पष्ट होते की या पुस्तकाचा विषय मानवी जीवनाचे नश्वरत्व, अंतिमतः येणारा एकटेपणा आणि वैराग्य यांच्याशी जोडलेला आहे. मुखपृष्ठावरील चित्राची रचना या तात्विक विचाराला अगदी हुबेहूब वाचकांसमोर मांडते.​चित्रात एक वळणावळणाचा, निर्मनुष्य रस्ता दाखवला आहे, ज्यावरून एक सावलीसारखा एकटा माणूस पुढे चालत जाताना दिसतो. हा रस्ता मानवी आयुष्याच्या प्रवासाचे प्रतीक आहे, तर तो एकटा प्रवासी जीवनाच्या अंतिम सत्याकडे जाणाऱ्या माणसाचे प्रतिनिधित्व करतो. रस्त्याच्या दुतर्फा असलेली निष्पर्ण (पानांशिवायची) झाडे आयुष्याचा शेवटचा टप्पा, सुकलेल्या इच्छा आणि निराशा व्यक्त करतात.
​मुखपृष्ठासाठी वापरलेली रंगसंगती अतिशय विचारपूर्वक निवडलेली आहे. काळा, राखाडी, फिकट तपकिरी आणि पांढरा अशा शांत व काहीशा उदास रंगांचा वापर मानवी जीवनातील एकाकीपणा, दुःखाची छटा आणि शांतता दर्शवतो. शीर्षकाची अक्षरे ठळक, स्पष्ट आणि कलात्मक पद्धतीने डाव्या बाजूला मांडलेली आहेत, ज्यामुळे वाचकांचे लक्ष लगेच शीर्षकाकडे जाते आणि शीर्षकाच्या खाली लेखकाचे नाव देऊन मुखपृष्ठाचा दृष्टीकोनातून योग्य तोल साधला गेला आहे.
​एकंदरीत, हे मुखपृष्ठ कोणत्याही भपकेबाज रंगांचा किंवा अनावश्यक घटकांचा वापर न करता अतिशय साध्या पण गंभीर कलाकृतीतून पुस्तकाचा आत्मा आणि तात्विक आशय वाचकांपर्यंत पोहोचवण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरते

नसीम जमादार यांचा ‘शेवटी सोबत काहीच नेता येत नाही’ हा काव्यसंग्रह केवळ भावभावनांचे प्रदर्शन नसून ते एक सकस, सामाजिकदृष्ट्या भान असलेले आणि तत्त्वज्ञानाची सखोल पकड असणारे महत्त्वपूर्ण वाङ्मयीन कार्य आहे. निसर्ग, शेतकरी, कौटुंबिक वात्सल्य, स्त्रीवादी जाणिवा आणि सामाजिक विषमतेवर परखड भाष्य करत ही कविता शेवटी वाचकाला आत्मचिंतनाच्या अंतर्मुख करणाऱ्या वळणावर आणून सोडते. सोपी, रसाळ भाषा आणि अनुप्रासयुक्त नादमयी रचनाशैलीमुळे या कविता वाचकांच्या मनात घर करतात. मानवी जगण्यातील तात्पुरता मोह आणि शाश्वत सत्य यांचा सुरेख मेळ घालणारा हा काव्यसंग्रह मराठी काव्यसृष्टीत निश्चितच आपला एक वेगळा आणि वैचारिक ठसा उमटवण्यात यशस्वी ठरतो.
————————————————————-
पुस्तक परिचय : खाजाभाई बागवान, सोलापूर
पुस्तकाचे नाव : “शेवटी सोबत काहीच नेता येत नाही” (काव्यसंग्रह)
लेखक, कवी : नसीम जमादार
प्रकाशक : संस्कृती प्रकाशन
प्रकाशन वर्ष : नोव्हेंबर २०२५
एकूण पृष्ठसंख्या : १०८
वाङ्मय प्रकार : काव्यसंग्रह
मूल्य : १२० रु.
पुस्तकासाठी संपर्क :- +91 82759 18769
———————————————————–