You are currently viewing माणसं जवळ आली, मनं मात्र दूर गेली!

माणसं जवळ आली, मनं मात्र दूर गेली!

*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचच्या सन्मा सदस्या ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री मनिषा दिपक सामनेरकर लिखित अप्रतिम लेख*

 

*माणसं जवळ आली, मनं मात्र दूर गेली!*

आजचं जग विलक्षण वेगाने बदलत आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने मानवी जीवनाला नवी दिशा दिली आहे. अंतर कमी झालं, संवादाची साधनं वाढली आणि जगाच्या एका कोपऱ्यात बसलेला माणूस दुसऱ्या कोपऱ्यातील व्यक्तीशी क्षणात जोडला जाऊ लागला. हातातील एका छोट्याशा मोबाईलने संपूर्ण जग आपल्या मुठीत आणलं. मात्र या प्रगतीच्या प्रवासात एक प्रश्न मनाच्या कोपऱ्यात सतत डोकावतो—जग जवळ आलं, पण माणसं खरंच जवळ आली का? की माणसं जवळ आली आणि मनं मात्र दूर गेली?

आज एका घरात चार माणसं एकत्र बसलेली असतात; पण प्रत्येकजण आपापल्या मोबाईलमध्ये गुंतलेला असतो. कुणी सोशल मीडियावर रमलेलं असतं, कुणी व्हिडिओ पाहत असतं, तर कुणी दूरच्या व्यक्तीशी संवाद साधत असतं. घरात माणसांची उपस्थिती असते, पण संवादाचा अभाव असतो. आवाज असतात, पण मनापासून ऐकणारे कान नसतात. एकाच छताखाली राहणाऱ्या माणसांमध्ये कधी कधी इतकं अंतर निर्माण होतं की, एकमेकांच्या मनात काय चाललं आहे, याची साधी जाणीवही उरत नाही.

पूर्वी घर म्हणजे केवळ चार भिंतींचं बांधकाम नव्हतं; ते संवादाचं, मायेचं आणि भावनांचं जिवंत केंद्र होतं. संध्याकाळी कामावरून परतल्यानंतर घरातील मंडळी एकत्र बसायची. दिवसातील घडामोडी सांगितल्या जायच्या. कुणाच्या आनंदात सगळे सहभागी व्हायचे, तर कुणाच्या दुःखात सगळे धावून जायचे. चहाच्या कपाबरोबर गप्पा रंगायच्या. छोट्या छोट्या गोष्टींमधून नात्यांना बळ मिळायचं. आज त्या गप्पांची जागा स्क्रीनने घेतली आहे. एकत्र बसण्याची सवय कमी झाली आणि एकत्र असूनही स्वतंत्र राहण्याची सवय वाढली.

 

तंत्रज्ञानाने आपल्याला संवादाची असंख्य दारं उघडून दिली आहेत. व्हॉट्सॲप, फेसबुक, इन्स्टाग्राम, व्हिडिओ कॉल अशा माध्यमांतून आपण अनेक लोकांशी जोडलेलो असतो. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत कितीतरी संदेशांची देवाणघेवाण होते. वाढदिवसाच्या शुभेच्छा, सणांच्या शुभेच्छा, अभिनंदन, सांत्वन—सगळं काही एका क्लिकवर! पण या संदेशांमध्ये भावना किती आणि औपचारिकता किती, हा प्रश्न कधी स्वतःला विचारला आहे का?

 

एखाद्याच्या दुःखाची बातमी समजली की आपण दुःख व्यक्त करणारा संदेश पाठवतो. कुणाच्या आनंदात अभिनंदन करतो. आपली संवेदना व्यक्त करण्यासाठी शब्दांची गरज असतेच; पण कधी कधी दोन शब्दांपेक्षा प्रत्यक्ष उपस्थिती अधिक महत्त्वाची असते. दुःखी माणसाच्या पाठीवर ठेवलेला हात, आनंदाच्या क्षणी दिलेली मिठी, संकटात न बोलता केलेली मदत—या भावना कोणत्याही स्क्रीनवर पूर्णपणे उतरू शकत नाहीत.

 

आपण अनेकदा म्हणतो, ‘वेळच मिळत नाही.’ पण खरोखर वेळ मिळत नाही की आपण वेळ देण्याला प्राधान्य देत नाही? दिवसभर सोशल मीडियावर कितीतरी वेळ घालवणाऱ्या माणसाला आपल्या जवळच्या व्यक्तीशी दहा मिनिटं मनमोकळं बोलण्यासाठी वेळ नसावा, ही विसंगती मनाला विचार करायला लावणारी आहे.

 

नाती टिकवण्यासाठी केवळ संपर्कात राहणं पुरेसं नसतं. नात्यांना जिवंत ठेवण्यासाठी संवाद, विश्वास, समजूतदारपणा आणि भावनिक गुंतवणूक आवश्यक असते. आज अनेक नाती संपर्कात आहेत, पण सहवासात नाहीत. शुभेच्छांचे संदेश आहेत, पण मनापासूनच्या विचारपुशीचा अभाव आहे. एकमेकांच्या आयुष्यातील घडामोडी माहिती आहेत; पण मनातील घालमेल समजून घेण्याची संवेदनशीलता कमी होत चालली आहे.

 

कधी कधी आपण एखाद्या व्यक्तीच्या सोशल मीडिया पोस्टवरून तिचं आयुष्य सुखी असल्याचा निष्कर्ष काढतो. तिच्या हसऱ्या छायाचित्रामागील दुःख, तिच्या यशामागील संघर्ष किंवा तिच्या शांततेमागील अस्वस्थता आपल्याला दिसत नाही. आज माणसाने स्वतःच्या भावना लपवण्याची कला अवगत केली आहे. चेहऱ्यावर हसू असतं, पण मनात वादळं असतात. गर्दीत वावरत असतानाही मन एकाकी असतं.

 

एकाकीपणा म्हणजे माणसांच्या अभावात राहणं एवढंच नाही. आपलं मन समजून घेणारं कुणी नाही, आपलं बोलणं शांतपणे ऐकणारं कुणी नाही, आपल्याला न सांगताही आपली वेदना ओळखणारं कुणी नाही, अशी भावना निर्माण झाली की माणूस गर्दीतही एकटा होतो.

 

आजच्या बदलत्या जीवनशैलीचा परिणाम कुटुंबव्यवस्थेवरही झाला आहे. नोकरी, व्यवसाय, शिक्षण, आर्थिक स्पर्धा आणि स्वतःच्या आयुष्याला आकार देण्याची धडपड यामध्ये प्रत्येकजण व्यस्त आहे. आई-वडील मुलांच्या भविष्यासाठी झटत आहेत, तर मुलं स्वतःच्या स्वप्नांच्या मागे धावत आहेत. प्रत्येकाची धडपड योग्य आहे, प्रत्येकाची स्वप्नं महत्त्वाची आहेत; परंतु या धावपळीत एकमेकांसाठी थांबण्याची सवय हरवू नये.

 

वृद्ध आई-वडिलांना नेहमीच महागड्या वस्तूंची गरज नसते. त्यांना मुलांनी जवळ बसून दोन शब्द बोलावेत, त्यांच्या जुन्या आठवणी ऐकाव्यात, त्यांच्या औषधांची विचारपूस करावी, एवढंच पुरेसं असतं. घरात सर्व सुखसोयी असल्या, तरी मनाला आधार देणारा सहवास नसेल तर त्या सुखसोयी अपुऱ्या वाटू लागतात.

 

त्याचप्रमाणे मुलांनाही केवळ शिस्त, अपेक्षा आणि सल्ले नको असतात. त्यांना समजून घेणारे पालक हवे असतात. त्यांच्या चुका ऐकून घेणारी, त्यांच्या अपयशात आधार देणारी आणि त्यांच्या मनातील भीतीला शब्द देणारी माणसं हवी असतात. नात्यांमध्ये संवादाची जागा केवळ सूचना आणि आदेशांनी घेतली, तर भावनिक अंतर वाढत जातं.

 

नाती दुरावली की आपण अनेकदा दुसऱ्याला दोष देतो. समोरचा बदलला, त्याला आता आपली किंमत नाही, तो व्यस्त आहे, त्याच्याकडे वेळ नाही, अशी कारणं शोधतो. पण नातं टिकवण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी प्रयत्न आवश्यक असतात. अपेक्षा ठेवणं स्वाभाविक आहे; परंतु अपेक्षांबरोबर समजून घेण्याची वृत्तीही असावी.

 

कधी आपण फोनची वाट पाहतो, पण स्वतः फोन करत नाही. कुणीतरी आपली विचारपूस करावी अशी अपेक्षा करतो, पण दुसऱ्याच्या आयुष्यात काय चाललं आहे, हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करत नाही. मनात गैरसमज साठवत राहतो, पण ते दूर करण्यासाठी संवाद साधत नाही. अहंकाराच्या भिंती उंचावत जातात आणि नात्यांमधील अंतर वाढत जातं.

 

नात्यांना नेहमी मोठ्या कृतींची आवश्यकता नसते. एखादं साधं ‘कसा आहेस?’, ‘आज दिवस कसा गेला?’, ‘काही अडचण आहे का?’ हे प्रश्नही नात्यांना नवसंजीवनी देऊ शकतात. प्रश्न विचारताना त्यामागे खरी आस्था असली पाहिजे आणि उत्तर ऐकण्यासाठी मन मोकळं असलं पाहिजे.

 

तंत्रज्ञानाला दोष देणं सोपं आहे; परंतु तंत्रज्ञान हे साधन आहे, त्याचा वापर कसा करायचा हे आपल्या हातात आहे. मोबाईलमुळे दूर असलेली माणसं जवळ आली आहेत. परदेशात राहणारी मुलं आई-वडिलांशी रोज बोलू शकतात. संकटाच्या काळात मदत त्वरित पोहोचू शकते. या सुविधांचं महत्त्व नाकारता येणार नाही. प्रश्न तंत्रज्ञानाचा नाही, तर त्याने आपल्या आयुष्यावर किती आणि कशा प्रकारे ताबा मिळवला आहे, याचा आहे.

 

आपण मोबाईल बाजूला ठेवून कुटुंबासोबत जेवू शकतो. एखाद्या मित्राला केवळ संदेश न पाठवता फोन करून त्याचा आवाज ऐकू शकतो. शेजाऱ्याच्या दुःखात सहभागी होऊ शकतो. एखाद्या एकाकी व्यक्तीला भेटून तिच्या मनातील विचार ऐकू शकतो. या छोट्या कृतींमधून माणुसकीचा स्पर्श जिवंत राहतो.

 

आपल्या आयुष्यातील सर्वात मौल्यवान गोष्ट कोणती, असा प्रश्न विचारला तर उत्तर कदाचित पैसा, यश, प्रतिष्ठा किंवा सुखसोयी असू शकतील. पण आयुष्याच्या एखाद्या कठीण वळणावर आपल्याला जाणवतं की, आपलं दुःख ऐकणारा एक माणूस, आपल्यासाठी थांबणारा एक जीव आणि आपल्याला समजून घेणारं एक मन यांच्यापेक्षा मोठी संपत्ती दुसरी नाही.

 

माणसाने प्रगती करावी, जगभर पसरावं, नवीन तंत्रज्ञान आत्मसात करावं, स्वप्नांच्या उंच भराऱ्या घ्याव्यात; पण या प्रवासात आपल्या माणसांची हातातल्या हाताची ऊब हरवू नये. संवादाची दारं बंद होऊ नयेत. मनामनांमधील अंतर वाढू नये.

 

कारण शेवटी आयुष्य हे संपर्कांची संख्या मोजण्यात नाही, तर नात्यांची खोली अनुभवण्यात आहे. आपल्या यादीत हजारो मित्र असण्यापेक्षा दुःखाच्या क्षणी धावून येणारा एक मित्र असणं अधिक महत्त्वाचं आहे. हजारो संदेश मिळण्यापेक्षा एखाद्या माणसाने मनापासून विचारलेली विचारपूस अधिक मोलाची आहे.

 

जगाला जोडणाऱ्या तंत्रज्ञानाच्या युगात आता गरज आहे ती मनांना जोडणाऱ्या संवेदनशीलतेची. माणसं जवळ आली आहेत; आता मनंही जवळ आणूया. कारण नात्यांमधील अंतर मिटवण्यासाठी नेटवर्कची नाही, तर माणुसकीच्या जिवंत स्पंदनांची गरज आहे.

 

सौ.मनिषा दिपक सामनेरकर.

( मनकाव्या)

प्रतिक्रिया व्यक्त करा