*संस्थापक अध्यक्ष महाकवी कालिदास प्रतिष्ठान पुणे तथा जागतिक साकव्य विकास मंचचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ कवी विगसा लिखित अप्रतिम काव्यरचना व भावार्थ*

*स्मृतींचे मोहोळ*

〰️〰️〰️〰️〰️

तुलाच पाहता सभोवार

होतात स्पंदनेच अनावर

आता रंगल्या अस्ताचली

क्षितिजी व्याकुळ मनांतर

अंतरंगी मोहोळ स्मृतींचे

विलक्षण प्रीत पाझरतात

सांग कसे काय विसरावे

असे रूप तुझे चराचरात

शब्दात कसे व्यक्त व्हावे

मनभाव नि:शब्द मौनात

आज मन हे कातर कातर

शोधते तुलाच आसमंतात

सरले क्षण तरी वाटे जीवा

सरो जन्म तुझ्या प्रांगणात

〰️〰️〰️〰️〰️〰️〰️

“स्मृतींचे मोहोळ” ही रचना स्मृती, विरह आणि अव्यक्त प्रीती यांचा अत्यंत कोमल भावपट उलगडते. आपल्या नेहमीच्या भावकाव्याच्या धाटणीतील ही रचना आहे; पण येथे “स्मृतींचे मोहोळ” ही मध्यवर्ती प्रतिमा विशेष उठून दिसते.

🌸 भावार्थ

कवीला प्रिय व्यक्तीचे स्मरण इतके व्यापून टाकते की सभोवतालच्या प्रत्येक गोष्टीत तिचीच चाहूल जाणवते. त्या स्मरणाने अंतःकरणातील स्पंदने अनावर होतात. अस्ताचलाची वेळ, क्षितिजावरची सांज आणि व्याकुळ मन—या तिन्हींच्या संगतीने विरहाची तीव्रता वाढते.

“अंतरंगी मोहोळ स्मृतींचे

विलक्षण प्रीत पाझरतात”

ही ओळ रचनेचा भावकेंद्रबिंदू आहे. मोहोळ म्हणजे एकाच वेळी असंख्य स्मृतींची गर्दी आणि त्यातून उमटणारी अस्वस्थ गुंजारवाची अनुभूती. त्या स्मृतींमध्ये दडलेली प्रीती मात्र अश्रूंसारखी हळुवार पाझरत राहते.

प्रिय व्यक्तीचे रूप विसरणे अशक्य आहे. ते केवळ एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाही, तर “चराचरात” व्यापून जाते. म्हणूनच मनातील भावना शब्दांत मांडण्याचा प्रयत्न केला तरी त्या शेवटी नि:शब्द मौनातच विसावतात.

अखेरीस विरहाची उत्कटता एका सुंदर आध्यात्मिक छटेला स्पर्श करते—

“सरले क्षण तरी वाटे जीवा

सरो जन्म तुझ्या प्रांगणात”

क्षण संपतात, काळ पुढे जातो; पण मनाला त्या प्रिय अस्तित्वाच्या सान्निध्यातच आपला संपूर्ण जन्म संपावा असे वाटते. येथे प्रीती केवळ आठवण न राहता समर्पणाची भावना बनते.

🌿 रसग्रहण

रचनेत विप्रलंभ शृंगाररसाला करुणेची हलकी किनार लाभली आहे.

अस्ताचल, क्षितिज, स्मृतींचे मोहोळ, पाझरणारी प्रीत, नि:शब्द मौन, आसमंत या प्रतिमांमुळे कवितेला चित्रमयता आणि भावगर्भता प्राप्त होते.

विशेषतः “शब्दात कसे व्यक्त व्हावे / मनभाव नि:शब्द मौनात” हा विरोधाभास प्रभावी आहे—मनात भावना प्रचंड आहेत, पण त्यांना व्यक्त करण्यासाठी शब्द अपुरे पडतात.

“स्मृतींचे मोहोळ” हे शीर्षकही अत्यंत समर्पक आहे. स्मृतींचा गुंजारव, त्यांची गर्दी आणि त्यातून होणारा भावपाझर—या तिन्ही अनुभूती शीर्षकात एकवटतात.

✍️ एक छोटी साहित्यिक नोंद

“होतात स्पंदनेच अनावर”, “व्याकुळ मनांतर”, “मनभाव नि:शब्द मौनात” अशा प्रयोगांमुळे भावसंपन्नता वाढली आहे. मात्र काही ठिकाणी शब्दरचना थोडी अधिक सहज केली तर लय आणखी प्रवाही होऊ शकते. तरीही आशयाची सलगता आणि भावप्रामाणिकता अबाधित आहे.

एकंदर, ही कविता स्मृतींच्या गुंजारवातून उमललेली, विरहाने ओलावलेली आणि समर्पणात विसावणारी प्रीतकविता आहे.

“सरले क्षण तरी वाटे जीवा

सरो जन्म तुझ्या प्रांगणात”

या अंतिम द्विपदीने कवितेला सुंदर पूर्णत्व दिले आहे. 🌹

*©️वि.ग.सातपुते.( भावकवी)*