*काव्यप्रेमी महाराष्ट्र साहित्य समूहाचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी भूमिपुत्र वाघ लिखित अप्रतिम लेख*

*भारतीय संस्कृतीतील चांगले सण*

मित्रांनो!! आज आपण जरा वेगळा विषय घेऊन इथे चिंतन करणार आहोत.

खर तर भारतीय संस्कृती विविधतेने नटलेली, सवरलेली, शृंगारलेली आहे. असेच म्हणावे लागेल. धर्म, जाती,भाषा वेगळ्या. रहेंन सहेन आणि तरीही भारतीय संस्कृती गुण्यागोविंदाने जगताना आपण पाहत आहोत.आपल्या देशात वर्षभर अनेक सण, उत्सव आणि परंपरा साजऱ्या केल्या जातात. प्रत्येक सणामागे काही ना काही सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा नैसर्गिक संदर्भ दडलेला आहे. मात्र काळानुसार परंपरांचा अर्थ समजून घेणे आणि त्यातील चांगल्या गोष्टी स्वीकारणे हीदेखील आपली जबाबदारी आहे.

नागपंचमी, पोळा, दीपावली, होळी, गणेशोत्सव, वृक्षपूजन, अशा अनेक सणांमध्ये निसर्ग, शेती, पशुधन, ऋतू, कुटुंब आणि समाजाशी जोडलेले संदर्भ आढळतात. या सणांमधून निसर्गाविषयी कृतज्ञता, शेतकऱ्यांच्या श्रमांचा सन्मान, पशुधनाचे महत्त्व, प्रकाशाचा संदेश आणि सामाजिक एकोप्याची भावना जोपासता येते.

परंतु सण साजरा करताना एक प्रश्न आपण स्वतःला विचारला पाहिजे

“आपल्या आनंदामुळे दुसऱ्या जीवाला वेदना तर होत नाहीत ना?”

ज्या परंपरेत पशुबळी दिला जातो, अशा प्रथा आपण टाळल्या पाहिजेत. देवाच्या नावाने कोणत्याही निरपराध जीवाचा बळी देणे ही संस्कृतीची गरज नाही. श्रद्धा असावी; मात्र श्रद्धेसोबत करुणाही असली पाहिजे.

त्याचप्रमाणे स्त्री-पुरुष विषमता निर्माण करणाऱ्या, स्त्रीला दुय्यम स्थान देणाऱ्या किंवा विधवा, परित्यक्ता, एकल महिला अथवा समाजातील कोणत्याही घटकाचा अवमान किंवा अपमान करणाऱ्या प्रथा आपण पुनर्विचार करून बदलल्या पाहिजेत.

सण म्हणजे कोणाच्याही मनाला वेदना देण्याचा दिवस नसावा.

सण म्हणजे कोणाचाही अपमान करण्याची परंपरा नसावी.

सण म्हणजे भेदभाव वाढवण्याचे माध्यम नसावे.

सण म्हणजे आनंद, सण म्हणजे माणुसकी, सण म्हणजे समता आणि सण म्हणजे समाजाला जोडणारी संस्कृती!

पोळ्याच्या निमित्ताने शेतकऱ्याच्या कष्टांची आणि पशुधनाची कदर करूया. नागपंचमीच्या निमित्ताने जैवविविधतेचे आणि सर्पसंवर्धनाचे महत्त्व समजून घेऊया. दीपावलीत अंधारावर प्रकाशाचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाचा विजय साजरा करूया. मकरसंक्रांतीत “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” या संदेशातून परस्परांतील कटुता कमी करूया.

आपल्या सणांमध्ये पर्यावरण संवर्धन, सामाजिक समता, स्त्री-पुरुष समानता, प्राणीमात्रांबद्दल करुणा, शेतकरी सन्मान आणि मानवतेचा संदेश अधिक दृढ झाला पाहिजे.

परंपरा जपणे महत्त्वाचे आहे; पण वाईट प्रथा जपणे ही संस्कृतीची जबाबदारी नाही.

काळानुसार समाज बदलतो, विचार बदलतात आणि परंपरांचे अर्थही नव्याने समजून घ्यावे लागतात. त्यामुळे आपल्या संस्कृतीतील जे सण माणसांना जोडतात, निसर्गाचा सन्मान करतात, श्रमाचा गौरव करतात आणि सामाजिक समता निर्माण करतात, ते अधिक उत्साहाने साजरे करूया.कारण “ज्या सणामुळे माणूस माणसाच्या जवळ येतो, निसर्गाचे रक्षण होते आणि कोणत्याही जीवाला वेदना होत नाहीत, तोच खऱ्या अर्थाने संस्कृतीचा सण!”चला, सण साजरे करूया…पण माणुसकी जपत!समता जपत!निसर्ग जपत!

आणि प्रत्येक जीवाचा सन्मान करत!

भूमिपुत्र वाघ, धाराशिव