*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचच्या सन्मा सदस्या ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री राधिका भांडारकर लिखित अप्रतिम लेख*

*भेसळ*

सध्याच्या बातम्यांमध्ये महाराष्ट्रात अन्नभेसळीविरोधात FDAची सुरू असलेली कारवाई हा विषय मनात संमिश्र भावना निर्माण करतो.

सप्टेंबर २०२६ मध्ये FDAने सणासुदीच्या पार्श्वभूमीवर दूध, खवा, मिठाई, पनीर, तूप आणि खाद्यतेल यांतील भेसळीवर वर्षभर लक्ष ठेवण्यासाठी नवी कायमस्वरूपी कार्यपद्धती जाहीर केली आहे.

ताटातलं अन्न की विषाची शंका?

सकाळचं वर्तमानपत्र हातात घेतलं आणि अन्नभेसळीविरोधात अन्न व औषध प्रशासनाची सुरू असलेली कारवाई वाचली. दूध, खवा, पनीर, तूप, खाद्यतेल आणि मिठाई यांसारख्या रोजच्या वापराच्या पदार्थांमध्ये भेसळ होऊ नये म्हणून प्रशासनाला विशेष मोहीम राबवावी लागत आहे, हीच गोष्ट मन अस्वस्थ करून गेली.

आपण बाजारातून एखादी मिठाई आणतो, मुलांसाठी दूध घेतो, पाहुण्यांसाठी मिठाईसारखे खाद्यपदार्थ बनवतो, आणि ते खाताना आपल्या मनात एक साधा विश्वास असतो—हे अन्न आहे, आपल्यासाठी सुरक्षित आहे. पण त्या विश्वासालाच जर भेसळीची भीती लागली, तर प्रश्न केवळ अन्नाचा राहत नाही; तो माणुसकीचा होतो.

सणांच्या दिवसांत घराघरांत गोडधोड वाढतं. बाजारात मागणी वाढते आणि त्याच वेळी काही लोकांच्या प्रामाणिकपणाची परीक्षा सुरू होते. दुसऱ्याच्या आरोग्याशी खेळून मिळवलेला पैसा कितीही असला, तरी तो समाधान देऊ शकतो का?अन्नभेसळीविरोधात सुरू असलेल्या कारवाईची बातमी नजरेस पडली. खवा, मिठाई, पनीर, दूध, तूप, खाद्यतेल… रोजच्या जगण्यातले हे पदार्थ! त्यांची तपासणी करण्यासाठी प्रशासनाला धाडी घालाव्या लागतात, नमुने घ्यावे लागतात, प्रयोगशाळेत पाठवावे लागतात आणि दोषींवर कारवाई करावी लागते—हे वाचून आता केवळ मन अस्वस्थ होत नाही, मनात संताप उसळतो!

मनाला सर्वांत जास्त टोचतं ते हेच—ज्या अन्नातून आपण जीवनाची ऊर्जा मिळवतो, त्याच अन्नात कुणी स्वार्थ मिसळावा!

भेसळ करणाऱ्यांवर कारवाई करणं आवश्यक आहेच; पण त्याहून आवश्यक आहे ती आपली सामाजिक जाणीव.

अलीकडे अन्नभेसळीबरोबरच फूड पॉइझनिंगच्या घटनाही वारंवार बातम्यांमध्ये येत आहेत. एखाद्या समारंभात जेवण झालं आणि अनेक जण आजारी पडले, कुठे मुलांना विषबाधा झाली, तर कुठे रुग्णालयात दाखल करण्याची वेळ आली—अशा घटना आता धक्कादायक राहिलेल्या नाहीत, हीच तर खरी धोक्याची घंटा आहे.

आणि प्रश्न फक्त आजारी पडण्यापुरता नाही.

काही दूषित रसायने, विषारी घटक किंवा अन्नातील घातक प्रदूषकांचा दीर्घकाळ संपर्क आरोग्यावर गंभीर परिणाम करू शकतो; काहींचा कॅन्सरसारख्या आजारांच्या जोखमीशी संबंधआढळतो. म्हणून भेसळ म्हणजे फक्त चवीशी किंवा गुणवत्तेशी केलेली फसवणूक नाही; ती माणसाच्या भविष्यातील आरोग्याशी केलेली प्रतारणा आहे.

क्षणभर विचार करा—आज एखाद्याने भेसळयुक्त पदार्थ खाल्ला आणि त्याला लगेच काही झालं नाही, म्हणून तो पदार्थ सुरक्षित ठरतो का?

नाही.

पण आरोग्य धोके हळूहळू वाढत जातात. त्यामुळे आजचा स्वस्त नफा उद्याच्या महागड्या उपचारात बदलतो.

याहून संतापजनक काय असू शकतं?

अन्न विकणाऱ्याने नफा कमवावा, पण माणसांच्या आरोग्याची किंमत देऊन नव्हे.

एक माणूस जास्त नफा मिळवण्यासाठी अन्नात भेसळ करतो आणि दुसरा माणूस तेच अन्न आपल्या कष्टाच्या पैशांनी विकत घेतो. पहिल्याच्या तिजोरीत पैसा वाढतो; दुसऱ्याच्या घरात औषधांची बिलं वाढतात. हा व्यापार नाही; हा विश्वासाचा सौदा आहे!

मला तर कधी कधी वाटतं, भेसळ करणाऱ्याने स्वतःच्या घरातल्या माणसाला समोर बसवून तोच पदार्थ वाढावा आणि मग स्वतःला विचारावं—“मी हे माझ्या लेकराला खाऊ घालू शकेन का?”

जर उत्तर ‘नाही’ असेल, तर तो पदार्थ दुसऱ्याच्या मुलाला विकण्याचा अधिकार त्याला कुणी दिला?

आज महाराष्ट्रात अन्नभेसळीविरोधात प्रशासनाकडून मोठ्या प्रमाणावर तपासण्या आणि कारवाई सुरू आहे. ही कारवाई स्वागतार्ह आहे; पण प्रश्न असा आहे की आपल्या ताटात भेसळ पोहोचण्याआधीच ती थांबवण्याची व्यवस्था किती सक्षम आहे?

अधूनमधून धाडी, काही जप्त्या आणि दोन दिवसांच्या बातम्या पुरेशा नाहीत. दोषींवर कठोर आणि तातडीची कारवाई झाली पाहिजे. दंड असा हवा की भेसळ करून मिळणारा नफा त्याच्या तुलनेत क्षुल्लक वाटला पाहिजे.

परवाने रद्द झाले पाहिजेत. दोष सिद्ध झाल्यावर शिक्षा झाली पाहिजे. कारण अन्नात भेसळ करणारा केवळ नियम मोडत नाही—तो माणसाच्या जगण्याच्या अधिकाराशी खेळते.

आणि आपणही गप्प बसून चालणार नाही. स्वस्त मिळतंय म्हणून संशयास्पद पदार्थ घेणं, पावती न घेणं, संशय आला तरी तक्रार न करणं—ही उदासीनताही या समस्येला खतपाणी घालते.

वर्तमानपत्राची घडी मिटवली. बातमी संपली; पण मनातला प्रश्न मात्र तसाच राहिला—

*आपण आपल्या ताटात अन्न वाढतो आहोत की कुणाच्या बेईमान नफ्याची किंमत*?

राधिका भांडारकर