*काव्यप्रेमी महाराष्ट्र साहित्य समूहाचे सन्मा सदस्य लेखक किशन बाबरे लिखित अप्रतिम लेख*
*जन्म आणि मृत्यूचा मुहूर्त नाही, मग लग्नाचा मुहूर्त कशासाठी?*
मानवी जीवनातील सर्वात महत्त्वाच्या घटना कोणत्या असतील तर जन्म, विवाह आणि मृत्यू. यापैकी जन्म आणि मृत्यू या दोन घटना आपल्या इच्छेवर किंवा ठरवलेल्या वेळेवर अवलंबून नसतात. एखादे बाळ कोणत्या क्षणी जन्माला येईल किंवा एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू नेमक्या कोणत्या क्षणी होईल, याचा मुहूर्त कोणीही ठरवू शकत नाही. मग जीवनातील तिसऱ्या महत्त्वाच्या घटनेसाठी – म्हणजे लग्नासाठी – मुहूर्ताचा एवढा अट्टाहास का केला जातो, हा प्रश्न विचार करण्यासारखा आहे.
विवाह ही दोन व्यक्तींची, दोन कुटुंबांची आणि दोन विचारांची जाणीवपूर्वक केलेली सामाजिक बांधिलकी आहे. ती प्रेम, विश्वास, समजूतदारपणा आणि परस्पर आदर यांच्या आधारावर टिकते. विवाह यशस्वी होण्यासाठी ग्रह-तारे, नक्षत्रे किंवा पंचांगातील एखादा विशिष्ट क्षण कारणीभूत नसतो. संसार सुखाचा होतो तो पती-पत्नीच्या स्वभावामुळे, त्यांच्या परस्पर समजुतीमुळे आणि जबाबदारीच्या भावनेमुळे.
आज विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात आपण अवकाशात झेप घेत आहोत, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करत आहोत, आधुनिक वैद्यकशास्त्राच्या मदतीने अनेक रोगांवर मात करत आहोत. अशा काळात लग्नाच्या तारखा, वेळा आणि मुहूर्त यांच्याभोवती फिरणाऱ्या अंधश्रद्धांना चिकटून राहणे योग्य ठरेल का? हा प्रश्न समाजाने स्वतःला विचारला पाहिजे.
इतिहासात अनेक यशस्वी आणि आनंदी संसार असे आहेत ज्यांनी कोणत्याही तथाकथित शुभ मुहूर्ताचा आधार घेतला नाही. त्याचप्रमाणे तथाकथित शुभ मुहूर्तावर झालेली अनेक लग्नेही तुटलेली दिसतात. यावरून स्पष्ट होते की संसाराचे यश मुहूर्तावर नव्हे, तर माणसांच्या वर्तनावर आणि मूल्यांवर अवलंबून असते.
मुहूर्ताच्या आग्रहामुळे अनेक वेळा आर्थिक, मानसिक आणि सामाजिक अडचणी निर्माण होतात. लग्नासाठी ठराविक काही दिवस असल्यामुळे मंडप, जेवणावळी, वाहतूक आणि इतर सेवांचे दर वाढतात. गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांवर त्याचा अतिरिक्त आर्थिक भार पडतो. अनेकदा मुलगा-मुलगी, नातेवाईक आणि मित्रपरिवार यांच्या सोयीपेक्षा पंचांगातील वेळेला अधिक महत्त्व दिले जाते.
पुरोगामी समाजाचा पाया विवेक, विज्ञाननिष्ठा आणि मानवी मूल्यांवर उभा असतो. भारतीय राज्यघटनेनेही नागरिकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करण्याचे आवाहन केले आहे. त्यामुळे लग्नाच्या बाबतीतही परंपरेचा आदर राखत विवेकाला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
विवाहासाठी सर्वात शुभ मुहूर्त कोणता? तर जेव्हा दोन सज्ञान व्यक्ती एकमेकांना समजून घेतात, परस्पर संमतीने आयुष्यभर साथ देण्याचा निर्णय घेतात आणि दोन्ही कुटुंबे आनंदाने त्यांना आशीर्वाद देतात, तोच खरा शुभ मुहूर्त असतो. घड्याळातील एखादा क्षण नव्हे, तर मनातील विश्वास आणि प्रेम हीच संसाराची खरी सुरुवात असते.
म्हणूनच, जन्माला मुहूर्त नाही, मृत्यूला मुहूर्त नाही; मग लग्नासाठी मुहूर्ताचा अट्टाहास करण्याऐवजी मानवी मूल्ये, परस्पर समजूतदारपणा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांना महत्त्व देणे हीच काळाची गरज आहे. समाजाने परंपरेचा आदर राखत विवेकाचा मार्ग स्वीकारला, तर विवाहसंस्थाही अधिक सुदृढ आणि अर्थपूर्ण बनेल.
इंजि. किशन बाबरे
