*काव्यप्रेमी महाराष्ट्र समूहाचे सन्मा सदस्या लेखिका कवयित्री कु. रजनी कैलास गारघाटे लिखित अप्रतिम लेख*
*राजमाता जिजाऊ : स्वराज्याची जननी*
इतिहास घडवणारे राजे अनेक असतात, पण राजे घडवणाऱ्या माता विरळाच. अशाच एका महान मातेचे नाव म्हणजे राजमाता जिजाऊ. त्या केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या, संपूर्ण स्वराज्याच्या माता होत्या. त्यांच्या विचारातून, संस्कारातून आणि धैर्यातूनच स्वराज्याचा पाया घातला गेला.
राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी सिंदखेड येथे झाला. त्यांचे वडील सरदार लखुजी जाधव हे पराक्रमी, स्वाभिमानी आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणारे योद्धे होते. त्यामुळे जिजाऊंवर लहानपणापासूनच शौर्य, नीती, स्वाभिमान आणि सत्यनिष्ठेचे संस्कार झाले. त्या काळातील स्त्रीजीवन मर्यादित असताना जिजाऊंनी मात्र आपल्या विचारांची आणि कर्तृत्वाची सीमा कधीही आखून घेतली नाही.
शाहाजीराजे भोसले यांच्याशी विवाह झाल्यानंतर जिजाऊंच्या आयुष्यात संघर्षांचा आरंभ झाला. राजकीय अस्थिरता, सततची युद्धस्थिती, वैयक्तिक दुःख आणि अपमान सहन करतानाही जिजाऊ कधी खचल्या नाहीत. त्यांनी आपल्या जीवनातील वेदनांना शक्तीमध्ये रूपांतरित केले. पुण्याच्या जहागिरीची जबाबदारी स्वीकारताना त्यांनी केवळ प्रशासन सांभाळले नाही, तर स्वराज्याचा विचार जनमानसात रुजवण्याचं कार्य सुरू केलं.
जिजाऊंच्या आयुष्यातील सर्वात महान कार्य म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे संगोपन आणि घडण. बाल शिवबाच्या मनावर त्यांनी रामायण, महाभारत, संतकथा, पराक्रमाच्या गोष्टी रुजवल्या. परकीय सत्तेच्या अन्यायाच्या कथा सांगत त्यांनी शिवबाच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्वाला पेटवली. “आपण इथल्या मातीत जन्मलो आहोत, ही भूमी आपली आहे,” ही भावना त्यांनी प्रत्येक श्वासात रुजवली.
जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना केवळ युद्धकौशल्य शिकवलं नाही, तर राजधर्माची शिकवण दिली. प्रजेवर अन्याय नको, स्त्रीचा सन्मान राखावा, धर्माच्या नावावर भेदभाव करू नये आणि गरीब-दुर्बळांची बाजू घ्यावी हे सगळे मूल्य शिवाजी महाराजांच्या कारभारात स्पष्टपणे दिसतात, आणि त्यामागे जिजाऊंच्या संस्कारांची छाया आहे.
स्वराज्याच्या स्थापनेत जिजाऊ प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षरीत्या सहभागी होत्या. तोरणा, रायगड, राजगड हे केवळ किल्ले नव्हते, तर जिजाऊंच्या स्वप्नांची साकार रूपं होती. शिवाजी महाराजांचा प्रत्येक विजय हा जिजाऊंसाठी केवळ पुत्राचा विजय नव्हता, तर स्वराज्याच्या संकल्पनेचा विजय होता.
जिजाऊंचं आयुष्य त्याग, संयम आणि धैर्याचं प्रतीक आहे. त्यांनी वैयक्तिक आयुष्यात अनेक दुःखं सहन केली पतीपासून दूर राहणं, राजकीय कटकारस्थानं, पुत्रांचे मृत्यू तरीही त्यांनी कधीही आपल्या विचारांपासून आणि कर्तव्यापासून पाऊल मागे घेतलं नाही. त्या काळात स्त्रीला दुर्बल समजलं जात असताना जिजाऊंनी सिद्ध केलं की स्त्री ही सर्जनशील आणि सामर्थ्यवान शक्ती आहे.
जिजाऊंचं व्यक्तिमत्त्व अत्यंत शिस्तप्रिय होतं. त्यांनी स्वतः साधं आयुष्य जगलं आणि त्याच साधेपणाचं बाळकडू शिवाजी महाराजांना दिलं. ऐश्वर्य, सत्ता आणि वैभव असूनही जमिनीशी नातं तुटू न देणं, प्रजेशी आपुलकी ठेवणं ही शिकवण जिजाऊंच्या आचरणातूनच आली. त्यामुळेच शिवाजी महाराज हे “राजे” नव्हते, तर प्रजेचे राजे झाले.
राजमाता जिजाऊ यांचा विचार केवळ मातृत्वापुरता मर्यादित नव्हता, तर राष्ट्रनिर्मितीचा विचार होता. त्यांनी शिवाजी महाराजांना दिलेले संस्कार हे एखाद्या किल्ल्याच्या मजबूत तटबंदीप्रमाणे होते बाह्य आक्रमणांपासून मूल्यांचं रक्षण करणारे. त्यामुळेच शिवाजी महाराज सत्तेवर आल्यानंतरही अहंकार, क्रौर्य किंवा सूडभावना यांच्या आहारी गेले नाहीत. हा संयम, ही मर्यादा आणि हा विवेक जिजाऊंच्या शिकवणीचं फलित होतं.
जिजाऊंनी आपल्या आयुष्यात स्त्री-सन्मानाचा एक उच्च आदर्श उभा केला. स्वराज्यात कुठल्याही स्त्रीवर अन्याय होऊ नये, तिचं शील आणि सन्मान अबाधित राहावा, हा आग्रह शिवाजी महाराजांनी जोपासला तो कुठून आला, तर जिजाऊंच्या संस्कारातून. त्या काळात स्त्रीकडे दुर्बल म्हणून पाहिलं जात असताना जिजाऊंनी सिद्ध केलं की स्त्री ही केवळ घर सांभाळणारी नाही, तर समाजाला दिशा देणारी शक्ती आहे.
जिजाऊंचं जीवन आपल्याला सांगतं की संकटं ही आयुष्य थांबवण्यासाठी नसतात, तर माणूस घडवण्यासाठी येतात. त्यांनी आपल्या आयुष्यात आलेल्या प्रत्येक दुःखाला शिक्षण मानलं आणि प्रत्येक संघर्षातून नवी दिशा शोधली. म्हणूनच त्यांचं जीवन म्हणजे सहनशीलतेचा नव्हे, तर सामर्थ्याचा इतिहास आहे.
आजच्या काळात राजमाता जिजाऊ आपल्यासाठी एक प्रेरणास्थान आहेत. शिक्षण, संस्कार, राष्ट्रप्रेम आणि आत्मसन्मान या मूल्यांची आज अधिक गरज आहे. मुलांना केवळ यशस्वी नव्हे, तर सुसंस्कृत आणि जबाबदार नागरिक बनवायचं असेल, तर जिजाऊंच्या विचारांकडे वळणं अपरिहार्य आहे.
राजमाता जिजाऊ म्हणजे केवळ इतिहासातील एक अध्याय नाहीत, तर आज आणि उद्याला दिशा देणारा दीपस्तंभ आहेत. प्रत्येक आईमध्ये जिजाऊ असावी, आणि प्रत्येक पिढीत शिवाजी घडावा हा संदेश त्यांच्या आयुष्याने दिला आहे.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण केवळ त्यांची स्तुती करून थांबू नये, तर त्यांच्या विचारांना आपल्या वागण्यात उतरवण्याचा संकल्प करूया. कारण जिजाऊंचं खरं
स्मरण म्हणजे त्यांच्या विचारांचं आचरण होय.
🙏 *स्वराज्याच्या या महान जननीस विनम्र अभिवादन.*
कु.*राजमाता जिजाऊ : स्वराज्याची जननी*
इतिहास घडवणारे राजे अनेक असतात, पण राजे घडवणाऱ्या माता विरळाच. अशाच एका महान मातेचे नाव म्हणजे राजमाता जिजाऊ. त्या केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या, संपूर्ण स्वराज्याच्या माता होत्या. त्यांच्या विचारातून, संस्कारातून आणि धैर्यातूनच स्वराज्याचा पाया घातला गेला.
राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी सिंदखेड येथे झाला. त्यांचे वडील सरदार लखुजी जाधव हे पराक्रमी, स्वाभिमानी आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणारे योद्धे होते. त्यामुळे जिजाऊंवर लहानपणापासूनच शौर्य, नीती, स्वाभिमान आणि सत्यनिष्ठेचे संस्कार झाले. त्या काळातील स्त्रीजीवन मर्यादित असताना जिजाऊंनी मात्र आपल्या विचारांची आणि कर्तृत्वाची सीमा कधीही आखून घेतली नाही.
शाहाजीराजे भोसले यांच्याशी विवाह झाल्यानंतर जिजाऊंच्या आयुष्यात संघर्षांचा आरंभ झाला. राजकीय अस्थिरता, सततची युद्धस्थिती, वैयक्तिक दुःख आणि अपमान सहन करतानाही जिजाऊ कधी खचल्या नाहीत. त्यांनी आपल्या जीवनातील वेदनांना शक्तीमध्ये रूपांतरित केले. पुण्याच्या जहागिरीची जबाबदारी स्वीकारताना त्यांनी केवळ प्रशासन सांभाळले नाही, तर स्वराज्याचा विचार जनमानसात रुजवण्याचं कार्य सुरू केलं.
जिजाऊंच्या आयुष्यातील सर्वात महान कार्य म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे संगोपन आणि घडण. बाल शिवबाच्या मनावर त्यांनी रामायण, महाभारत, संतकथा, पराक्रमाच्या गोष्टी रुजवल्या. परकीय सत्तेच्या अन्यायाच्या कथा सांगत त्यांनी शिवबाच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्वाला पेटवली. “आपण इथल्या मातीत जन्मलो आहोत, ही भूमी आपली आहे,” ही भावना त्यांनी प्रत्येक श्वासात रुजवली.
जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना केवळ युद्धकौशल्य शिकवलं नाही, तर राजधर्माची शिकवण दिली. प्रजेवर अन्याय नको, स्त्रीचा सन्मान राखावा, धर्माच्या नावावर भेदभाव करू नये आणि गरीब-दुर्बळांची बाजू घ्यावी हे सगळे मूल्य शिवाजी महाराजांच्या कारभारात स्पष्टपणे दिसतात, आणि त्यामागे जिजाऊंच्या संस्कारांची छाया आहे.
स्वराज्याच्या स्थापनेत जिजाऊ प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षरीत्या सहभागी होत्या. तोरणा, रायगड, राजगड हे केवळ किल्ले नव्हते, तर जिजाऊंच्या स्वप्नांची साकार रूपं होती. शिवाजी महाराजांचा प्रत्येक विजय हा जिजाऊंसाठी केवळ पुत्राचा विजय नव्हता, तर स्वराज्याच्या संकल्पनेचा विजय होता.
जिजाऊंचं आयुष्य त्याग, संयम आणि धैर्याचं प्रतीक आहे. त्यांनी वैयक्तिक आयुष्यात अनेक दुःखं सहन केली पतीपासून दूर राहणं, राजकीय कटकारस्थानं, पुत्रांचे मृत्यू तरीही त्यांनी कधीही आपल्या विचारांपासून आणि कर्तव्यापासून पाऊल मागे घेतलं नाही. त्या काळात स्त्रीला दुर्बल समजलं जात असताना जिजाऊंनी सिद्ध केलं की स्त्री ही सर्जनशील आणि सामर्थ्यवान शक्ती आहे.
जिजाऊंचं व्यक्तिमत्त्व अत्यंत शिस्तप्रिय होतं. त्यांनी स्वतः साधं आयुष्य जगलं आणि त्याच साधेपणाचं बाळकडू शिवाजी महाराजांना दिलं. ऐश्वर्य, सत्ता आणि वैभव असूनही जमिनीशी नातं तुटू न देणं, प्रजेशी आपुलकी ठेवणं ही शिकवण जिजाऊंच्या आचरणातूनच आली. त्यामुळेच शिवाजी महाराज हे “राजे” नव्हते, तर प्रजेचे राजे झाले.
राजमाता जिजाऊ यांचा विचार केवळ मातृत्वापुरता मर्यादित नव्हता, तर राष्ट्रनिर्मितीचा विचार होता. त्यांनी शिवाजी महाराजांना दिलेले संस्कार हे एखाद्या किल्ल्याच्या मजबूत तटबंदीप्रमाणे होते बाह्य आक्रमणांपासून मूल्यांचं रक्षण करणारे. त्यामुळेच शिवाजी महाराज सत्तेवर आल्यानंतरही अहंकार, क्रौर्य किंवा सूडभावना यांच्या आहारी गेले नाहीत. हा संयम, ही मर्यादा आणि हा विवेक जिजाऊंच्या शिकवणीचं फलित होतं.
जिजाऊंनी आपल्या आयुष्यात स्त्री-सन्मानाचा एक उच्च आदर्श उभा केला. स्वराज्यात कुठल्याही स्त्रीवर अन्याय होऊ नये, तिचं शील आणि सन्मान अबाधित राहावा, हा आग्रह शिवाजी महाराजांनी जोपासला तो कुठून आला, तर जिजाऊंच्या संस्कारातून. त्या काळात स्त्रीकडे दुर्बल म्हणून पाहिलं जात असताना जिजाऊंनी सिद्ध केलं की स्त्री ही केवळ घर सांभाळणारी नाही, तर समाजाला दिशा देणारी शक्ती आहे.
जिजाऊंचं जीवन आपल्याला सांगतं की संकटं ही आयुष्य थांबवण्यासाठी नसतात, तर माणूस घडवण्यासाठी येतात. त्यांनी आपल्या आयुष्यात आलेल्या प्रत्येक दुःखाला शिक्षण मानलं आणि प्रत्येक संघर्षातून नवी दिशा शोधली. म्हणूनच त्यांचं जीवन म्हणजे सहनशीलतेचा नव्हे, तर सामर्थ्याचा इतिहास आहे.
आजच्या काळात राजमाता जिजाऊ आपल्यासाठी एक प्रेरणास्थान आहेत. शिक्षण, संस्कार, राष्ट्रप्रेम आणि आत्मसन्मान या मूल्यांची आज अधिक गरज आहे. मुलांना केवळ यशस्वी नव्हे, तर सुसंस्कृत आणि जबाबदार नागरिक बनवायचं असेल, तर जिजाऊंच्या विचारांकडे वळणं अपरिहार्य आहे.
राजमाता जिजाऊ म्हणजे केवळ इतिहासातील एक अध्याय नाहीत, तर आज आणि उद्याला दिशा देणारा दीपस्तंभ आहेत. प्रत्येक आईमध्ये जिजाऊ असावी, आणि प्रत्येक पिढीत शिवाजी घडावा हा संदेश त्यांच्या आयुष्याने दिला आहे.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण केवळ त्यांची स्तुती करून थांबू नये, तर त्यांच्या विचारांना आपल्या वागण्यात उतरवण्याचा संकल्प करूया. कारण जिजाऊंचं खरं
स्मरण म्हणजे त्यांच्या विचारांचं आचरण होय.
🙏 *स्वराज्याच्या या महान जननीस विनम्र अभिवादन.*
कु. रजनी कैलास गारघाटे ✍️✍️
