*ज्येष्ठ लेखक कवी पत्रकार श्री गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर यांनी केलेला पुस्तक परिचय*
*”कृष्णदीप”: दिवाळीच्या प्रकाशात साहित्याचा सुगंध*
दिवाळीचा प्रकाश आणि साहित्याचा सुगंध यांचा सुरेख संगम साधणारा ‘कृष्णदीप दीपावली विशेषांक २०२६’ हा मराठी दिवाळी अंकांच्या समृद्ध परंपरेला पुढे नेणारा आणि वाचनसंस्कृतीच्या संवर्धनासाठी उचललेले स्वागतार्ह पाऊल आहे. वेगवान जीवनशैली आणि संगणकीय माध्यमांचा वाढता प्रभाव असतानाही हातात दिवाळी अंक घेऊन निवांतपणे वाचन करण्याचा आनंद वाचकांना मिळावा, या उद्देशाने वारकरी प्रकाशन, मुंबई यांनी या विशेषांकाची निर्मिती केली आहे. या अंकात कथा, कविता, वैचारिक आणि ललित लेख तसेच पुस्तक परीक्षणे अशा विविध साहित्यप्रकारांचा समावेश आहे. प्रत्येक कथेपूर्वी दिलेली ‘कथेविषयी…’ ही संक्षिप्त ओळख आणि आशयाला पूरक रेखाचित्रे यांमुळे कथेची पार्श्वभूमी उलगडते आणि वाचकांची कथाविश्वाशी नाळ जोडली जाते.
कांचन गवळी / मुंढे यांच्या संपादनाखाली, ज्येष्ठ कवी चंद्रकांतदादा वानखेडे यांच्या मार्गदर्शनाने तसेच कार्यकारी संपादक संदीप राक्षे आणि उपसंपादिका संगीता शिंदे-गव्हाणे यांच्या सहकार्याने हा अंक साकारला आहे. या अंकाच्या माध्यमातून प्रस्थापितांसोबत नवोदित लेखकांनाही अभिव्यक्तीसाठी हक्काचे व्यासपीठ उपलब्ध झाले आहे. अंकाचे वेगळेपण केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित नसून सामाजिक जाणिवा, मानवी संवेदना आणि जीवनमूल्यांना दिलेल्या प्राधान्यात आहे. वासुदेवाच्या लोकपरंपरेतून करोनाकाळातील माणुसकीचे दर्शन घडवणारी ‘वासुदेव’, रक्ताच्या नात्यापलीकडे जाऊन अनाथ बंटीला मायेने आपलेसे करणाऱ्या मुग्धाची ‘मातृत्व’, गर्भातील मुलीच्या अस्तित्वाचा आणि जगण्याच्या अधिकाराचा प्रश्न मांडणारी ‘आर्त हाक मुलीची!’ आणि पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश देणारी ‘गोष्ट चिऊताईची’ या कथा वाचकांच्या मनाला भिडतात. ‘बांध !!’ आणि ‘नात्याचे उसवलेले बंध’ या कथांतून नात्यांमधील गुंतागुंत आणि भावनिक संघर्ष उलगडतो, तर ‘पिशाच्य रूप’ आणि ‘बोधेवाडीचा ढाण्या वाघ’ या कथांतून अनुक्रमे गूढतेचा आणि ग्रामीण जीवनातील संघर्षाचा प्रत्यय येतो.
कथांबरोबरच कवितांचा समावेश अंकाच्या भावविश्वाचा विस्तार करतो. कवितांमधील भावना, जीवनानुभव आणि सामाजिक आशय वाचकांच्या संवेदनशीलतेला स्पर्श करतात, तर वैचारिक लेख विविध प्रश्नांकडे चिकित्सक नजरेने पाहण्याची दृष्टी देतात. ललित लेख अनुभवविश्वातील विविध पैलू उलगडतात, तर पुस्तक परीक्षणांमुळे अन्य साहित्यकृतींची ओळख होते. कथा, कविता, वैचारिक लेख आणि समीक्षा यांचा समतोल अंकाच्या आशयविश्वाला समृद्ध करतो. विशेषतः ‘आर्त हाक मुलीची!’मधील स्त्रीभ्रूणहत्येच्या प्रश्नाला भिडणारी सामाजिक जाणीव, ‘गोष्ट चिऊताईची’मधील पर्यावरणविषयक संवेदनशीलता आणि ‘कृत्रिम बुद्धी, खरी फजिती’मधील तंत्रज्ञानाच्या वापरातून निर्माण होणारी विनोदी परिस्थिती यांमुळे अंकातील साहित्य केवळ मनोरंजन न करता वेगवेगळ्या पातळ्यांवर विचार करायला प्रवृत्त करते.
मूल्यमापनाच्या निकषांवर विचार करता, या अंकाची लेखनशैली सहज, ओघवती आणि प्रसंगानुरूप आहे. ग्रामीण जीवनातील अस्सलपणा आणि शहरी जीवनातील बदलते वास्तव यांचे प्रतिबिंब अनेक लेखनांतून उमटते. संवादांमधील सहजता आणि प्रसंगांचे जिवंत चित्रण यांमुळे वाचनाचा ओघ टिकून राहतो. व्यक्तिरेखांच्या जिवंतपणाच्या दृष्टीनेही अंकातील अनेक कथा लक्षवेधी ठरतात. समाजप्रबोधनाचा वसा जपणारा वासुदेव गोपीनाथ, रद्दीत सापडलेल्या वहीतून कवितांचा शोध घेणारी राधा आणि आपल्या श्रद्धेने पतीच्या विचारांना नवी दिशा देणारी शरयू या व्यक्तिरेखा त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्यांसह लक्षात राहतात. त्यांच्या भावनिक घडामोडी आणि कृतींतून कथांचा आशय अधिक ठळकपणे उलगडतो. विशेषतः ‘मातृत्व’मधील मुग्धा ही व्यक्तिरेखा रक्ताच्या नात्यापेक्षा माणुसकी आणि वात्सल्य श्रेष्ठ असल्याचे आपल्या कृतीतून सिद्ध करते. अनाथ बंटीला स्वीकारण्याचा तिचा निर्णय हा केवळ भावनिक आवेग नसून मातृत्वाच्या व्यापक अर्थाची जाणीव करून देणारा आहे. त्यामुळे तिची व्यक्तिरेखा वाचकांच्या मनात वेगळे स्थान निर्माण करते.
वाचकांना गुंतवून ठेवण्याच्या बाबतीतही अंकातील अनेक कथा यशस्वी ठरतात. ‘पिशाच्य रूप’मधील गूढ वातावरण, ‘बोधेवाडीचा ढाण्या वाघ’मधील शर्यतीचा थरार आणि ‘वारी..!!’मधील भावनिक वळण वाचकांची उत्सुकता शेवटपर्यंत टिकवून ठेवतात. नावीन्याच्या दृष्टीने पारंपरिक विषयांसोबत समकालीन प्रश्नांनाही स्थान देण्यात आले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापरातून दिवाळीच्या तयारीत निर्माण होणाऱ्या विनोदी प्रसंगांची गंमत सांगणारी ‘कृत्रिम बुद्धी, खरी फजिती’ आणि टोलनाक्यावर भेटलेल्या तृतीयपंथीय व्यक्तीच्या प्रामाणिकपणाचे दर्शन घडवणारी ‘टोलनाक्यावर भेटलेली ती…’ या कथा विषयवैविध्य ठळकपणे समोर आणतात. पारंपरिक कथाविषयांपासून आधुनिक तंत्रज्ञानापर्यंतचा हा प्रवास अंकाला समकालीन संदर्भांची जोड देतो. सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची वेगवेगळी दृष्टी आणि बदलत्या काळातील मानवी वर्तनाचे चित्रण हे या अंकाच्या नावीन्यपूर्ण आशयाचे वैशिष्ट्य आहे.
कथानकाची बांधणी आणि प्रसंगांची उकल या निकषांवर बहुतांश कथा परिणामकारक ठरतात. ‘आर्त हाक मुलीची!’ या कथेत शशिकांत वाघ यांचा ‘वंशाचा दिवा’ हवा, हा दुराग्रह आणि गर्भातील मुलीची आर्त हाक यांमुळे सुरुवातीलाच भावनिक संघर्ष निर्माण होतो. गर्भातील मुलीला जन्म देण्याचा दिव्याचा निर्धार, पती अर्जुनाची खंबीर साथ आणि कवितेच्या माध्यमातून शशिकांत वाघ यांच्या विचारांमध्ये घडणारा बदल कथानकाला निर्णायक वळण देतो. नवजात मुलीच्या निरागस स्पर्शाने शशिकांत यांच्या मनात घडणारे परिवर्तन आणि तिला ‘पणती’ मानून गावात सुरू झालेले ‘कन्या बचाव अभियान’ यांमुळे कथेचा शेवट भावस्पर्शी आणि समाजप्रबोधनात्मक ठरतो. एका कुटुंबातील मुलीच्या जन्मासाठी सुरू झालेला संघर्ष संपूर्ण गावाच्या सामाजिक परिवर्तनाची प्रेरणा बनतो. वैयक्तिक पातळीवरील संघर्षाला सामूहिक परिवर्तनाची दिशा देण्यात लेखकाला आलेले यश ही या कथेची खरी ताकद आहे.
‘मातृत्व’ या कथेत अनाथ बंटीला स्वीकारणाऱ्या मुग्धाच्या कृतीतून रक्ताच्या नात्यांपलीकडे असलेल्या मायेची आणि माणुसकीची उदात्तता अधोरेखित होते. बंटीला आपलेसे करण्याचा मुग्धाचा निर्णय हा कथेतील महत्त्वाचा भावनिक टप्पा ठरतो. तिच्या कृतीतून मातृत्व ही केवळ जैविक नात्याची चौकट नसून प्रेम, स्वीकार आणि जबाबदारी यांतून साकार होणारी भावना असल्याचे जाणवते. ‘बोधेवाडीचा ढाण्या वाघ’मधील शर्यतीचा प्रसंग कथानकातील संघर्षाला उत्कंठावर्धक वळण देतो, तर ‘वारी..!!’मधील शंतनूच्या विचारप्रवासातून श्रद्धा आणि विवेक यांच्यातील द्वंद्व उलगडते. वारीचा अनुभव शंतनूच्या मनात निर्माण करणारे प्रश्न आणि त्याच्या विचारांतील बदल कथेला भावनिक खोली देतात. मुग्धाचा निर्णय आणि शंतनूच्या विचारांतील परिवर्तन या दोन्ही कथांना स्वतंत्र भावनिक उंची प्राप्त करून देतात. त्यांच्या अनुभवांतून माणुसकी आणि विवेक यांचे महत्त्व अधोरेखित होते. तथापि, काही कथांमध्ये भावनिक प्रसंगांची उभारणी अधिक संयतपणे आणि नाट्यमय वळणांची पूर्वतयारी अधिक सूक्ष्मपणे केली असती, तर कथानकातील घडामोडींचा स्वाभाविकपणा आणि शेवटचा परिणाम अधिक प्रभावी झाला असता. मजकुराचे अधिक काटेकोर शुद्धलेखन आणि मुद्रितशुद्धीकरण केले असते, तर वाचनाचा अनुभव अधिक निर्दोष झाला असता. या मर्यादांवर मात केल्यास अंकाची एकूण साहित्यिक गुणवत्ता आणखी उंचावू शकते.
दिवाळीच्या फराळाबरोबर मनाची आणि विचारांची भूक भागवणारा हा विशेषांक वाचनप्रेमींच्या संग्रहात स्थान मिळवावा असा आहे. संकटाच्या काळातही माणुसकी जपणे, रक्ताच्या नात्यांपलीकडील मायेचे बंध ओळखणे, निसर्गाविषयी संवेदनशील राहणे आणि सद्सद्विवेकबुद्धीने निर्णय घेणे अशा अनेक जीवनमूल्यांची जाणीव या अंकातील साहित्य करून देते. काही कथा वाचून संपतात; मात्र त्यांतील व्यक्तिरेखा, प्रसंग आणि प्रश्न मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहतात. रद्दीतून गवसलेल्या कवितांच्या बळावर लेखिका होण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या राधाच्या आयुष्याला पुढे कोणते वळण मिळेल? वारीच्या अनुभवातून शंतनूच्या नास्तिक दृष्टिकोनात नेमका कोणता बदल घडेल? माळावर पुरलेल्या गूढ घटनेमागील सत्य काय आहे? अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची उत्सुकता वाचकांच्या मनात निर्माण होते, हे या कथांच्या लेखनसामर्थ्याचे वैशिष्ट्य आहे.
साहित्याच्या विविध रंगांनी सजलेला, सामाजिक जाणिवांचा जागर करणारा आणि मानवी नात्यांमधील भावबंध उलगडणारा ‘कृष्णदीप दीपावली विशेषांक २०२६’ वाचकांचे केवळ मनोरंजन करत नाही, तर त्यांच्या विचारांना नवी दिशा देतो आणि अनुभवविश्व समृद्ध करतो. साहित्याचा हा कृष्णदीप प्रत्येक वाचकाच्या मनात विचारांची नवी ज्योत प्रज्वलित करीत राहो, हीच सदिच्छा!
*पुस्तक :* कृष्णदीप दीपावली विशेषांक २०२६ (द्वितीय वर्ष, द्वितीय अंक)
*संपादिका :* कांचन गवळी / मुंढे
*कार्यकारी संपादक :* संदीप राक्षे
*उपसंपादिका :* संगीता शिंदे-गव्हाणे
*पृष्ठसंख्या :* ११४
*प्रकाशन :* वारकरी प्रकाशन, मुंबई
*मूल्य :* १८० रुपये (स्वागत मूल्य)
*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई*
