शंभर वर्षांची परंपरा जपणारा पालखी शर्यतीचा थरार

विटे / प्रदीप जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार : भारतीय संस्कृतीत सण-उत्सवांना केवळ धार्मिक महत्त्व नाही, तर त्यामागे इतिहास, परंपरा, लोकश्रद्धा, सामाजिक एकोपा आणि सांस्कृतिक वारशाचे दर्शन घडत असते. दसरा हा विजय, पराक्रम आणि मांगल्याचा उत्सव. देशभरात हा सण वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जातो. कुठे रावणदहन होते, कुठे शस्त्रपूजन, तर कुठे सीमोल्लंघन करून विजयादशमीचा आनंद व्यक्त केला जातो. मात्र, सांगली जिल्ह्यातील विटे येथील दसरा या सर्वांपेक्षा वेगळा ठरतो. येथे दसऱ्याच्या दिवशी रंगणारी देवांच्या पालख्या पळविण्याची शर्यत म्हणजे श्रद्धा, परंपरा, शौर्य आणि सामूहिक उत्साहाचा अनोखा संगम आहे. सुमारे शंभर वर्षांची परंपरा लाभलेल्या या उत्सवाने विट्याच्या सांस्कृतिक ओळखीवर स्वतःचा ठसा उमटवला आहे.

श्रद्धेच्या मुळाशी असलेली परंपरा

विट्याचा दसरा हा केवळ एका दिवसाचा सोहळा नाही. त्याची तयारी आणि धार्मिक वातावरण अश्विन शुद्ध प्रतिपदेपासूनच सुरू होते. भैरवनाथ, म्हसवड सिद्धनाथ, जगुबाई आणि सिद्धनाथ मंदिरांमध्ये विधिपूर्वक घटस्थापना केली जाते. दररोज देवतांना वेगवेगळे पोशाख परिधान करून सजवले जाते. रात्री विविध देवतांच्या पालख्या एकत्र येतात. डवरी आणि आराधी पारंपरिक पदे गाऊन देवतांची आराधना करतात. या धार्मिक कार्यक्रमांतून लोकपरंपरेचे जतन होते आणि नव्या पिढीला आपल्या सांस्कृतिक वारशाची ओळख होते.

या उत्सवाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामागे असलेली लोकश्रद्धा. विट्याच्या पूर्वेकडील डोंगरात श्री रेवणसिद्ध देवाचे मूलस्थान असल्याची श्रद्धा आहे. सुलेवाडी येथील मूलस्थानच्या सिद्धनाथाची पालखी दसऱ्याच्या दिवशी विट्यातील सिद्धनाथ मंदिरात येते. पाहुणा म्हणून आलेल्या देवाला निरोप देण्यासाठी गावातील ग्रामदैवते एकत्र येतात. देवतांच्या या भेटीगाठींमध्ये धार्मिक आस्था, देवस्थानांतील परस्पर संबंध आणि गावाच्या सामूहिक जीवनाचे दर्शन घडते.

पालखी शर्यतीचा थरार!

दसऱ्याच्या दिवशी दुपारनंतर विटे शहरातील वातावरणात एक वेगळीच ऊर्जा संचारते. नाथ मंदिराजवळील पटांगणातून भैरवनाथ, म्हसवड सिद्धनाथ, भैरोबा, रेवणसिद्ध आणि मूलस्थान अशा देवतांच्या पालख्या वाजतगाजत पेठेतील काळेश्वर मंदिराजवळ येतात. पालख्यांच्या दर्शनासाठी रस्त्याच्या दुतर्फा भाविकांची गर्दी जमते. ढोल-ताशे, वाद्यांचा गजर, भक्तांचे जयघोष आणि देवदर्शनासाठी झालेली गर्दी यांमुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय होतो.

काळेश्वर मंदिराजवळ जमिनीवर एक पांढरी रेघ आखली जाते. पालखी शर्यतीचा प्रारंभ या ठिकाणाहून होतो. पाहुण्या मूलस्थानच्या सिद्धनाथाच्या पालखीला पाच पावले पुढे उभे राहण्याचा मान दिला जातो. गावच्या पाटलांकडून निरोप मिळताच कसबी खांदेकरी पालख्या खांद्यावर घेऊन सुसाट वेगाने धावू लागतात. काळेश्वर मंदिरापासून शिलंगणाच्या माळापर्यंत रंगणारा हा थरार पाहण्यासाठी हजारो भाविक उपस्थित असतात.

पालखी पळविणे ही केवळ वेगाची स्पर्धा नाही. वजनदार पालखी खांद्यावर घेऊन धावण्यासाठी शारीरिक ताकद, संतुलन, कौशल्य, एकमेकांशी समन्वय आणि प्रचंड सराव आवश्यक असतो. पालखी पळविणारे खांदेकरी या परंपरेचे खरे शिलेदार आहेत. शर्यतीपूर्वी ते आठवडाभर सराव करतात. पालखीच्या पुढे अबदागिरी धावते, ती शर्यतीची पूर्वसूचना ठरते. त्यानंतर सुरू होणारी पालखीची दौड पाहताना उपस्थितांच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात.

स्पर्धा असते; पण वैर नसते!

आजच्या स्पर्धात्मक युगात विजयासाठी कोणत्याही थराला जाण्याची प्रवृत्ती अनेकदा दिसून येते. अशा काळात विट्याच्या पालखी शर्यतीतून एक महत्त्वाचा सामाजिक संदेश मिळतो. पालख्या पळविताना पुढे जाण्यासाठी निकराची चुरस असते. प्रत्येक खांदेकरी आपल्या पालखीला पुढे नेण्याचा प्रयत्न करतो. मात्र, शर्यतीतील विजय-पराजयावरून वादावादी न करता सर्वजण शिलंगणाच्या माळावर एकत्र जमतात आणि शमीचे पूजन करतात.

हीच या उत्सवाची खरी ताकद आहे. स्पर्धा असावी; पण तिचे रूपांतर वैरात होऊ नये. इर्षा असावी; पण अहंकार नसावा. विजय मिळवावा; पण पराभूताचा अपमान करू नये. विट्याच्या दसऱ्यातील ही भावना समाजाला एकोप्याचा आणि खिलाडूवृत्तीचा संदेश देते.

लोकपरंपरेला लाभलेला ऐतिहासिक आधार

या पालखी शर्यतीचा प्रारंभ नेमका कधी झाला, याबाबत मतभिन्नता असली, तरी ही परंपरा अनेक दशकांपासून जपली जात आहे. स्थानिक परंपरेनुसार पाटील घराण्याने या प्रथेला योग्य दिशा देऊन चालना दिली. साखरे घराण्यातील मूळ पुरुष श्री रेवणसिद्ध यांचे भक्त होते. ते दररोज पहाटे डोंगरावरील मूलस्थानाकडे जाऊन दर्शन घेत असत. मात्र, वयोमान आणि प्रकृतीच्या अडचणींमुळे त्यांना पुढे ते शक्य होईना. त्या भक्ताला रेवणसिद्ध यांनी विट्यात येऊन दर्शन दिले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. ज्या ठिकाणी इराप्पा साखरे यांना दर्शन झाल्याचे मानले जाते, तेथेच रेवणसिद्धांचे मंदिर असल्याची स्थानिक श्रद्धा आहे. आप्पा बसाप्पा साखरे यांनी लोकवर्गणीतून मंदिर बांधल्याचा उल्लेखही नवनाथ भक्तीसार या ग्रंथाच्या संदर्भात केला जातो.

या आख्यायिका आणि परंपरा विट्याच्या धार्मिक-सांस्कृतिक इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. त्यांचे दस्तऐवजीकरण, जुन्या नोंदींचा शोध आणि ज्येष्ठ नागरिकांच्या आठवणींचे संकलन केल्यास या उत्सवाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे पुढे आणता येईल.

महिलांची उपस्थिती हेही वैशिष्ट्य

विट्याच्या दसऱ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या सोहळ्यात महिलांची मोठ्या प्रमाणावर असलेली उपस्थिती. पालखी शर्यतीचे आकर्षण केवळ पुरुषांपुरते मर्यादित राहत नाही. महिला, ज्येष्ठ नागरिक, तरुण आणि लहान मुले अशा सर्व वयोगटांतील लोक या उत्सवात सहभागी होतात. देवदर्शन, पालखीचे स्वागत आणि शर्यतीचा थरार अनुभवण्यासाठी रस्त्याच्या दुतर्फा गर्दी उसळते.

ही उपस्थिती उत्सवाचे सामाजिक स्वरूप अधोरेखित करते. धार्मिक परंपरा जिवंत राहण्यासाठी ती केवळ काही व्यक्तींच्या सहभागावर अवलंबून नसते; संपूर्ण समाजाचा सहभाग आवश्यक असतो. विट्याच्या दसऱ्यात हे चित्र स्पष्टपणे दिसते.

परंपरा जपताना सुरक्षिततेचे भानही हवे!

परंपरा टिकवणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच तिचे सुरक्षित आणि शिस्तबद्ध आयोजन करणेही आवश्यक आहे. वजनदार पालख्या वेगाने पळविल्या जात असल्याने खांदेकरी आणि प्रेक्षक यांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य दिले पाहिजे. पूर्वी पालख्या पडण्याचे प्रकार घडल्याचे सांगितले जाते. रस्त्यावरील वाहतुकीची रचना आणि दुभाजकांमुळे परिस्थितीत बदल झाला असला, तरी गर्दीचे नियोजन, सुरक्षित अंतर, आपत्कालीन वैद्यकीय मदत, वाहतूक नियंत्रण आणि प्रशिक्षित स्वयंसेवकांची नियुक्ती यांकडे सातत्याने लक्ष देणे गरजेचे आहे.

प्रशासन, पोलीस, देवस्थानांचे पदाधिकारी, स्थानिक संस्था आणि नागरिक यांनी समन्वयाने काम केल्यास उत्सवाची परंपरा अधिक सुरक्षितपणे पुढे नेता येईल. सुरक्षिततेच्या उपाययोजना म्हणजे परंपरेवरील बंधन नव्हे, तर तिचे पुढील अनेक पिढ्यांसाठी जतन करण्याची हमी होय.

सांस्कृतिक पर्यटनाची संधी

विट्याच्या दसऱ्याला केवळ स्थानिक धार्मिक उत्सव म्हणून न पाहता महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीचे वैशिष्ट्यपूर्ण दर्शन घडविणारा सोहळा म्हणूनही पुढे आणता येईल. पालखी शर्यतीचा इतिहास, खांदेकऱ्यांचे कौशल्य, देवस्थानांची माहिती, स्थानिक आख्यायिका आणि छायाचित्रे यांचे संकलन करून माहितीपट, पुस्तिका आणि डिजिटल संग्रह तयार करता येतील. शाळा-महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी या परंपरेची ओळख करून देणारे उपक्रम राबवता येतील. योग्य नियोजनातून सांस्कृतिक पर्यटनाला चालना मिळू शकते आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही हातभार लागू शकतो.

मात्र, या प्रक्रियेत उत्सवाचे मूळ धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप जपणे महत्त्वाचे आहे. प्रसिद्धीच्या नादात परंपरेचा आत्मा हरवता कामा नये. उत्सवाचे व्यापारीकरण करण्यापेक्षा त्यामागील श्रद्धा, इतिहास आणि सामाजिक मूल्ये नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्यावर भर दिला पाहिजे.

परंपरेचा वारसा पुढील पिढीकडे!

आजच्या आधुनिक आणि वेगवान जीवनात अनेक पारंपरिक प्रथा काळाच्या ओघात लोप पावत आहेत. मात्र, विट्याचा दसरा आपली वेगळी ओळख टिकवून आहे. देवतांच्या पालख्या, खांदेकऱ्यांची जिद्द, ग्रामस्थांचा उत्साह, महिलांची उपस्थिती आणि शिलंगणाच्या माळावर होणारे शमीपूजन या सर्व घटकांतून एका समाजाची सांस्कृतिक स्मृती जिवंत राहते.

शंभर वर्षांची परंपरा ही केवळ अभिमानाची बाब नाही, तर ती पुढील पिढीकडे सोपवायची जबाबदारीही आहे. या उत्सवाचे जतन करताना इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण, सुरक्षिततेची काळजी, तरुणांचा सहभाग आणि सामाजिक एकोपा यांना महत्त्व दिले पाहिजे.

विट्याच्या दसऱ्याची पालखी शर्यत ही केवळ पालख्या पळविण्याची स्पर्धा नाही; ती श्रद्धेच्या बळावर धावणाऱ्या परंपरेची, सामूहिक शक्तीची आणि सांस्कृतिक अस्मितेची प्रतीकात्मक दौड आहे. पालख्या वेगाने शिलंगणाच्या माळाकडे धावतात; पण त्यांच्यासोबत धावते ती विटेकरांच्या मनातील श्रद्धा, पूर्वजांनी जपलेला वारसा आणि पुढील पिढ्यांसाठी परंपरा जिवंत ठेवण्याची उमेद.

म्हणूनच विट्याचा दसरा हा केवळ एक उत्सव नाही, तर महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीचे दर्शन घडविणारा एक अनमोल ठेवा आहे. या ठेव्याचे जतन करणे ही केवळ विटेकरांची नव्हे, तर आपल्या सांस्कृतिक वारशावर प्रेम करणाऱ्या प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.