विटे / प्रदीप जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार :

भारतीय संस्कृती ही सण, उत्सव, परंपरा आणि आध्यात्मिक विचारांनी समृद्ध झालेली आहे. आपल्या प्रत्येक सणामागे काहीतरी उदात्त विचार, जीवनमूल्य आणि सामाजिक संदेश दडलेला असतो. असाच भक्तिभाव, चैतन्य, मांगल्य आणि शक्तीचा जागर करणारा उत्सव म्हणजे नवरात्र उत्सव! हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून भारतीय संस्कृतीचे वैभव, स्त्रीशक्तीचा सन्मान आणि असत्यावर सत्याच्या विजयाची प्रेरणा देणारा एक महान सांस्कृतिक सोहळा आहे.

‘नवरात्र’ या शब्दाचा अर्थ नऊ रात्री असा होतो. आश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्र हा सर्वाधिक लोकप्रिय उत्सव आहे. याशिवाय चैत्र महिन्यातही नवरात्र साजरे केले जाते. या नऊ दिवसांत आदिशक्ती देवी दुर्गेच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री ही देवीची नऊ रूपे भक्तिभावाने पूजली जातात.

पौराणिक कथेनुसार, महिषासुर नावाच्या बलाढ्य असुराने आपल्या शक्तीच्या जोरावर देवतांना त्रस्त केले होते. त्याचा संहार करण्यासाठी देवी दुर्गेने नऊ दिवस युद्ध केले आणि दहाव्या दिवशी त्याचा वध केला. या विजयाचे प्रतीक म्हणून विजयादशमी साजरी केली जाते. ही कथा आपल्याला शिकवते की कितीही मोठे संकट असले, तरी धैर्य, सामर्थ्य आणि सद्गुण यांच्या बळावर त्यावर मात करता येते.

नवरात्र उत्सवाची सुरुवात घटस्थापनेने होते. घराघरांत आणि मंदिरांत पवित्र कलशाची स्थापना केली जाते. काही ठिकाणी मातीच्या पात्रात धान्य पेरून त्याची नऊ दिवस पूजा केली जाते. हा विधी समृद्धी, सुपीकता, नवचैतन्य आणि जीवनातील मंगलतेचे प्रतीक मानला जातो.

नऊ दिवस देवीची आरती, मंत्रजप, भजन, कीर्तन आणि उपवास यांद्वारे भक्त आपली श्रद्धा व्यक्त करतात. मंदिरांमध्ये देवीच्या दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी होते. वातावरणात धूप, दीप, फुलांचा सुगंध आणि भक्तिगीतांचे स्वर दरवळू लागतात. मनातील निराशा दूर करून आशा, श्रद्धा आणि सकारात्मकतेची ज्योत प्रज्वलित करण्याचे सामर्थ्य या उत्सवात आहे.

महाराष्ट्रातील नवरात्र उत्सवाची परंपरा

महाराष्ट्रात नवरात्र उत्सवाला विशेष महत्त्व आहे. तुळजापूरची श्री तुळजाभवानी, कोल्हापूरची श्री महालक्ष्मी आणि माहूरची श्री रेणुकादेवी या महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी प्रमुख देवतांची या काळात विशेष पूजा केली जाते. भाविक मोठ्या श्रद्धेने देवीच्या दर्शनासाठी जातात.

अनेक घरांमध्ये नवरात्रात माळा बांधणे, अखंड नंदादीप तेवत ठेवणे, देवीला विविध रंगांची वस्त्रे अर्पण करणे आणि रोज वेगवेगळ्या नैवेद्यांचा प्रसाद दाखवणे अशा परंपरा पाळल्या जातात. काही कुटुंबांमध्ये कुमारिका पूजन केले जाते. लहान मुलींमध्ये देवीचे रूप पाहून त्यांचा सन्मान केला जातो. या परंपरेतून स्त्रीशक्तीविषयी आदर आणि मातृत्वाविषयी कृतज्ञता व्यक्त होते.

नवरात्र म्हटले की गरबा, दांडिया, पारंपरिक वेशभूषा आणि उत्साहाने भरलेली रात्र डोळ्यांसमोर उभी राहते. गुजरातमध्ये गरबा आणि दांडियाची परंपरा विशेष प्रसिद्ध आहे. महाराष्ट्रातही शहरांपासून गावांपर्यंत अनेक ठिकाणी गरबा-दांडियाचे आयोजन केले जाते.

रंगीबेरंगी पोशाख, तालबद्ध पावले, ढोलाचा नाद आणि देवीच्या गीतांनी उत्सवाला वेगळेच चैतन्य प्राप्त होते. या कार्यक्रमांमुळे विविध वयोगटांतील लोक एकत्र येतात. परस्परांतील स्नेह वाढतो, नव्या मैत्री निर्माण होतात आणि समाजातील एकात्मतेची भावना बळकट होते.

मात्र, या उत्सवाचा आनंद घेताना ध्वनिप्रदूषण टाळणे, वाहतुकीचे नियम पाळणे, महिलांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणे आणि सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता राखणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे.

नवरात्र आणि स्त्रीशक्तीचा गौरव

नवरात्र उत्सवाचा सर्वांत महत्त्वाचा संदेश म्हणजे स्त्रीशक्तीचा सन्मान. देवी दुर्गा ही केवळ पूजेची देवता नसून सामर्थ्य, निर्भयता, करुणा, न्याय आणि आत्मविश्वास यांचे प्रतीक आहे.

आज स्त्रिया शिक्षण, विज्ञान, कला, क्रीडा, प्रशासन, उद्योग आणि संरक्षण अशा विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करत आहेत. अशा वेळी नवरात्राचा खरा अर्थ केवळ देवीची पूजा करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता प्रत्येक स्त्रीला समान संधी, सन्मान, सुरक्षितता आणि स्वातंत्र्य देण्यात आहे.

ज्या समाजात स्त्रीचा सन्मान होतो, त्या समाजाची खरी प्रगती होते. म्हणूनच नवरात्राच्या निमित्ताने स्त्रीभ्रूणहत्या, स्त्रियांवरील अन्याय, भेदभाव आणि असमानता यांविरुद्ध जागरूक होणे आवश्यक आहे. देवीसमोर नतमस्तक होताना आपल्या घरातील, समाजातील आणि देशातील प्रत्येक स्त्रीचा सन्मान करण्याचा संकल्प आपण केला पाहिजे.

नवरात्र हा आत्मपरीक्षणाचा आणि आत्मशुद्धीचा काळही आहे. आपल्या मनातील अहंकार, मत्सर, क्रोध, लोभ आणि द्वेष यांसारख्या दुर्गुणांवर विजय मिळवणे हीच देवीच्या उपासनेची खरी फलश्रुती आहे. बाह्य अंधार दूर करण्यासाठी दीप लावतो, तसेच अंतर्मनातील अज्ञान दूर करण्यासाठी ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित करणे आवश्यक आहे.

आजच्या काळात पर्यावरणपूरक नवरात्र साजरे करण्याची गरज आहे. नैसर्गिक फुले आणि स्थानिक साहित्याचा वापर करणे, प्लास्टिक टाळणे, ध्वनिप्रदूषण कमी करणे, पाण्याची बचत करणे आणि उत्सवानंतर परिसर स्वच्छ ठेवणे या गोष्टी आपण आचरणात आणल्या पाहिजेत. उत्सवाच्या नावाखाली निसर्गाची हानी न करता भक्ती आणि पर्यावरणसंवर्धन यांची सांगड घालणे ही काळाची गरज आहे.

तसेच गरजू व्यक्तींना अन्नदान करणे, विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य देणे, रक्तदान शिबिरे आयोजित करणे आणि समाजातील वंचित घटकांना मदत करणे अशा उपक्रमांतून नवरात्राचा आनंद अधिक अर्थपूर्ण बनवता येतो.

नवरात्र उत्सव हा भक्तीचा सोहळा आहे, शक्तीचा जागर आहे, संस्कृतीचा अभिमान आहे आणि जीवनाला नवी दिशा देणारी प्रेरणा आहे. या उत्सवातून आपल्याला श्रद्धा, संयम, धैर्य, एकता, स्त्रीसन्मान आणि सदाचार यांचे महत्त्व समजते.

देवीची आराधना करताना तिच्यातील सामर्थ्य आपल्या जीवनात उतरवणे, अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे, दुर्बलांना आधार देणे आणि समाजात प्रेम, बंधुभाव व समानतेची भावना वाढवणे हेच नवरात्राचे खरे सार आहे.

चला तर मग, यंदाच्या नवरात्रात केवळ देवीची पूजा न करता आपल्या मनातील दुर्गुणांचा नाश करूया. स्त्रीशक्तीचा सन्मान करूया, पर्यावरणाचे रक्षण करूया आणि समाजात सद्भावनेचा दीप प्रज्वलित करूया.

“शक्तीची उपासना करूया, संस्कृतीचा वारसा जपूया; स्त्रीशक्तीचा सन्मान करूया आणि सद्गुणांच्या विजयाने जीवन उजळवूया!”

जय माता दी! जय अंबे!