*ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री प्रज्ञा घोडके लिखित अप्रतिम लेख*

*तरुण पिढीचा अहंपणा आणि घरातील ज्येष्ठांचे ढळणारे मानसिक स्थैर्य*

“घर मोठे असण्यापेक्षा मन मोठे असणे महत्त्वाचे असते; कारण भिंती घराला आकार देतात, पण माणसांचे प्रेम त्याला घरपण देते.”

भारतीय संस्कृतीत कुटुंबाला केवळ सामाजिक संस्था नव्हे, तर संस्कारांची पहिली शाळा मानले जाते. आजी-आजोबांच्या अनुभवकथा, आई-वडिलांचा त्याग, भावंडांचे प्रेम आणि परस्परांना दिलेला आधार यांतून व्यक्तिमत्त्व घडत गेले. परंतु आधुनिक जीवनशैलीने कुटुंबाच्या रचनेत आणि नात्यांच्या स्वरूपात मोठे बदल घडवले आहेत. शिक्षण, तंत्रज्ञान, शहरीकरण, आर्थिक स्वावलंबन आणि व्यक्तिस्वातंत्र्यामुळे तरुण पिढी अधिक आत्मविश्वासी आणि स्वतंत्र झाली; पण काही ठिकाणी हा आत्मविश्वास अहंपणात बदलला आहे. त्याच वेळी घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती निवृत्ती, एकटेपणा, बदलती भूमिका आणि उपेक्षेच्या भावनेमुळे मानसिकदृष्ट्या अस्थिर होताना दिसतात. या दोन घटनांचा परस्परांशी जवळचा संबंध आहे.

तरुणाई ही समाजाची ऊर्जा आहे. तिच्याकडे नवे विचार, नवी स्वप्ने, प्रयोगशीलता आणि बदल घडवण्याची ताकद असते. आजचा तरुण जगभरातील ज्ञान एका क्षणात मिळवू शकतो. डिजिटल साधने, इंटरनेट आणि आधुनिक शिक्षणामुळे त्याच्या विचारांना व्यापक व्यासपीठ मिळाले आहे. त्यामुळे स्वतःचे निर्णय स्वतः घेण्याची त्याची इच्छा स्वाभाविक आहे. परंतु “मला सर्व काही माहीत आहे”, “जुनी पिढी काहीच समजत नाही” किंवा “माझ्या आयुष्यात कुणी हस्तक्षेप करू नये” अशी भूमिका जेव्हा अतिरेकी होते, तेव्हा आत्मविश्वासाचे अहंपणात रूपांतर होते.

माहिती आणि अनुभव यात मूलभूत फरक आहे. इंटरनेटवर असंख्य उत्तरे मिळू शकतात; पण जीवनातील प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी केवळ माहिती पुरेशी नसते. संकटातून मार्ग काढण्याची शहाणपणाची नजर, माणसांचे स्वभाव ओळखण्याची क्षमता, नात्यांमध्ये संयम राखण्याची कला आणि अपयश पचवण्याची ताकद ही अनुभवातून निर्माण होते. ज्येष्ठांच्या आयुष्याची हीच शिदोरी आहे. त्यामुळे त्यांच्या प्रत्येक मताशी सहमत होणे आवश्यक नसले, तरी त्यांच्या अनुभवाचा अवमान करणे निश्चितच योग्य नाही.

आर्थिक स्वावलंबनामुळेही पिढ्यांमधील समीकरण बदलले आहे. पूर्वी कुटुंबातील सदस्य अनेक बाबतीत एकमेकांवर अवलंबून असत. आज तरुण स्वतः कमावतो, स्वतःच्या आवडी-निवडी ठरवतो आणि स्वतंत्र जीवनशैली स्वीकारतो. ही प्रगती आहे. पण “मी कमावतो, म्हणून निर्णयही माझाच” हा विचार घरातील इतरांच्या भावनांना कमी लेखू लागला, तर पैसा नात्यांपेक्षा मोठा ठरतो. आर्थिक योगदान महत्त्वाचे असले, तरी घराचे भावनिक अर्थशास्त्र वेगळे असते. प्रेम, सन्मान, वेळ आणि संवाद यांची किंमत पैशात मोजता येत नाही.

या परिस्थितीचा सर्वाधिक परिणाम ज्येष्ठांवर होतो. नोकरीत असताना किंवा संसाराच्या जबाबदाऱ्या सांभाळताना ज्येष्ठ व्यक्ती घरातील केंद्रस्थानी असतात. निर्णय घेणे, मुलांच्या शिक्षणाची काळजी घेणे, आर्थिक नियोजन करणे, नातेवाईकांशी संबंध राखणे अशा अनेक भूमिका त्यांच्या भोवती असतात. निवृत्तीनंतर मात्र त्यांची दैनंदिन भूमिका अचानक कमी होते. मुले आपल्या कामात व्यस्त होतात, नातवंडे शाळा आणि तंत्रज्ञानाच्या जगात रमून जातात आणि सामाजिक संपर्कही कमी होऊ शकतो. अशावेळी “आता माझी गरज कोणाला आहे?” हा प्रश्न त्यांच्या मनात घर करू शकतो.

वृद्धत्वात शारीरिक बदलांसोबत मानसिक बदलही होतात. आरोग्याच्या तक्रारी, परिचित व्यक्तींचे निधन, आर्थिक चिंता, हालचालींवरील मर्यादा आणि एकटेपणाची भावना यामुळे मन संवेदनशील बनते. अशा वेळी घरच्यांकडून दुर्लक्ष, कठोर शब्द किंवा सततची उपेक्षा मिळाली तर मानसिक ताण अधिक वाढतो. कधी चिडचिड, कधी शांतता, कधी हट्टीपणा, तर कधी सर्वांपासून दूर राहण्याची प्रवृत्ती दिसू शकते. या वर्तनाकडे केवळ “वय झाले म्हणून असेच” म्हणून पाहणे चुकीचे आहे. त्यांच्या मनामागे असलेली असुरक्षितता समजून घेणे आवश्यक आहे.

ज्येष्ठ व्यक्तींच्या काही सवयी तरुणांना जुन्या किंवा त्रासदायक वाटू शकतात. वारंवार सूचना देणे, घरातील कामकाजात मत व्यक्त करणे किंवा पूर्वीच्या पद्धतींचा आग्रह धरणे यामुळे संघर्ष होतो. पण या वर्तनामागे अनेकदा नियंत्रणाची इच्छा नसते; उलट, “मी अजूनही या घराचा भाग आहे” ही जाणीव टिकवण्याची गरज असते. आपले मत ऐकले जावे, आपली उपस्थिती महत्त्वाची मानली जावी आणि आपल्या मुलांना आपली गरज आहे, ही भावना वृद्ध मनाला मानसिक आधार देते.

म्हणूनच या समस्येचे मूळ अनेकदा विचारांच्या फरकात नसून संवादाच्या अभावात असते. एकाच घरात राहणारी माणसे आपापल्या मोबाईलमध्ये, कामात किंवा वैयक्तिक विश्वात हरवून जातात. जेवणाच्या टेबलावर कुटुंब एकत्र बसते; पण मनांची भेट होत नाही. घरात संभाषण कमी झाले की गैरसमज वाढतात आणि गैरसमज वाढले की मनांमधील अंतर वाढते. त्यामुळे पिढ्यांमधील संवाद हीच या प्रश्नाची पहिली औषधी आहे.

तरुणांनी ज्येष्ठांच्या अनुभवांना वेळ द्यायला हवा. “तुमच्या काळात असे होते; आता काळ बदलला आहे” हे सांगणे चुकीचे नाही, पण ते सांगण्याची भाषा महत्त्वाची आहे. मतभेद असू शकतात; अनादराची गरज नाही. ज्येष्ठांनीही तरुणांच्या प्रत्येक नव्या कल्पनेला चुकीचे ठरवू नये. काळ बदलत असतो आणि बदल स्वीकारणे हेही जीवनाचे लक्षण आहे. तरुणांना स्वातंत्र्य देताना संस्कारांची दिशा आणि ज्येष्ठांना मान देताना तरुणांच्या स्वप्नांना अवकाश या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी शक्य आहेत.

या संदर्भात “स्वातंत्र्य” आणि “जबाबदारी” यांचा समतोल समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. तरुणांना स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय घेण्याचा अधिकार आहे; पण त्या निर्णयांचा कुटुंबातील इतरांवर होणारा परिणामही त्यांनी विचारात घ्यावा. तसेच ज्येष्ठांना आपली मते मांडण्याचा अधिकार आहे; पण ती मते अंतिमच असली पाहिजेत, असा आग्रह योग्य नाही. अधिकार आणि कर्तव्य यांची सांगड घातली की संघर्षाऐवजी सहकार्य निर्माण होते.

कुटुंबात काही साधे बदलही मोठा परिणाम घडवू शकतात. आठवड्यातून एखादा दिवस सर्वांनी एकत्र जेवणे, ज्येष्ठांच्या आवडीच्या विषयांवर बोलणे, त्यांच्या जुन्या आठवणी ऐकणे, घरातील काही निर्णयांत त्यांचे मत विचारणे आणि त्यांना त्यांच्या आवडीच्या उपक्रमांत सहभागी करून घेणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे तरुणांच्या शिक्षण, करिअर आणि जीवनशैलीविषयी ज्येष्ठांनी प्रश्न विचारताना चौकशीपेक्षा जिव्हाळा दाखवला पाहिजे. संवादाचा सूर बदलला की नात्यांचा अर्थ बदलतो.

काही वेळा ज्येष्ठांची आर्थिक सुरक्षितता हीसुद्धा प्रश्न बनते. स्वतःच्या कमाईवर आयुष्य घालवलेल्या व्यक्तीला वृद्धापकाळात प्रत्येक छोट्या गरजेसाठी इतरांवर अवलंबून राहावे लागते. ही अवस्था आत्मसन्मानाला धक्का देऊ शकते. म्हणून आर्थिक नियोजन, पारदर्शक व्यवहार आणि ज्येष्ठांच्या मालमत्ता किंवा पैशांबाबत आदराची भूमिका आवश्यक आहे. त्यांच्या आर्थिक निर्णयांवर जबरदस्ती न करता त्यांना योग्य माहिती आणि सुरक्षित पर्याय देणे महत्त्वाचे आहे.

तंत्रज्ञानाच्या युगात डिजिटल दरीही पिढ्यांमधील अंतर वाढवते. तरुणांसाठी मोबाईल, ऑनलाइन व्यवहार, व्हिडिओ कॉल किंवा डिजिटल सेवा सहज असतात; परंतु ज्येष्ठांना त्या गुंतागुंतीच्या वाटू शकतात. “हेही येत नाही?” असा उपहास करण्याऐवजी तरुणांनी संयमाने त्यांना शिकवले पाहिजे. दुसरीकडे ज्येष्ठांनीही नवीन तंत्रज्ञानाबद्दल भीती न बाळगता आवश्यक ते शिकण्याची तयारी ठेवली पाहिजे. अशा छोट्या प्रयत्नांतून परस्परावलंबनाची नवी दिशा निर्माण होऊ शकते.

कुटुंबातील प्रेम केवळ सणासुदीच्या शुभेच्छांत दिसू नये. वाढदिवस, सण, समारंभ यांपेक्षा रोजच्या साध्या क्षणांना अधिक महत्त्व आहे. सकाळचा चहाचा कप, थोडे निवांत बोलणे, एखादा फेरफटका, जुन्या छायाचित्रांकडे पाहणे किंवा एकत्र एखादा कार्यक्रम पाहणे या छोट्या कृती ज्येष्ठांच्या मनात आपलेपणाची भावना निर्माण करतात. तरुणांच्या धावपळीच्या जीवनात वेळ कमी असला तरी मनापासून दिलेला थोडासा वेळही मोठी भावनिक गुंतवणूक ठरू शकतो.

याचबरोबर ज्येष्ठांनीही तरुणांच्या जीवनातील ताण समजून घेणे आवश्यक आहे. आजची स्पर्धा, शिक्षणाचा दबाव, करिअरची अनिश्चितता, नोकरीतील ताण आणि सामाजिक अपेक्षा यामुळे तरुणही मानसिक संघर्षातून जात असतात. त्यामुळे प्रत्येक बदलाला उद्धटपणा समजणे किंवा प्रत्येक शांततेला दुर्लक्ष समजणे योग्य नाही. दोन्ही पिढ्यांनी एकमेकांच्या अडचणी ऐकल्या तर सहानुभूती वाढेल.

ज्येष्ठांचे मानसिक स्वास्थ्य जपणे ही केवळ कुटुंबाची नव्हे, तर समाजाचीही जबाबदारी आहे. वृद्ध व्यक्ती सतत उदास दिसणे, लोकांपासून दूर राहणे, चिडचिड वाढणे, झोप किंवा दैनंदिन सवयींमध्ये लक्षणीय बदल होणे याकडे दुर्लक्ष करू नये. आवश्यकतेनुसार वैद्यकीय किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे ही कमजोरी नसून जबाबदारी आहे. शरीर आजारी पडल्यावर उपचार घेतो, मग मन थकले असताना मदत घेण्यास संकोच का?

शाळा-महाविद्यालयांतही पिढ्यांमधील नाते समजून घेण्यासाठी उपक्रम राबवता येतील. विद्यार्थ्यांनी आजी-आजोबांच्या जीवनकथा ऐकणे, त्यांच्या अनुभवांची नोंद करणे किंवा घरातील ज्येष्ठांसोबत वेळ घालवणे यामुळे संवेदनशीलता वाढू शकते. समाजानेही वृद्धाश्रमांची गरज मान्य करताना एक प्रश्न स्वतःला विचारायला हवा आपल्या घरातच एखाद्या ज्येष्ठाला भावनिक आधार मिळत नसेल, तर केवळ सुविधा पुरवणे पुरेसे आहे का?

समाजाच्या भविष्यासाठी हा संवाद अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ज्या घरात वृद्धांचा सन्मान होतो, तेथे मुलांना संवेदनशीलतेचे संस्कार मिळतात. आणि ज्या घरात तरुणांच्या प्रश्नांना ऐकून घेतले जाते, तेथे नव्या विचारांना सुरक्षित जागा मिळते. त्यामुळे पिढ्यांमधील समन्वय हा केवळ कौटुंबिक प्रश्न नसून सामाजिक भांडवल निर्माण करणारा घटक आहे. मजबूत कुटुंबातूनच मजबूत समाज घडतो.

आपण मुलांना मोठे होण्याचे धडे देतो; पण वृद्ध होत जाण्याची तयारी शिकवत नाही. जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्याला प्रतिष्ठा आहे, हे घराघरांत रुजवणे गरजेचे आहे. बालपणात जशी काळजी लागते, तशीच वृद्धत्वात भावनिक सोबत लागते. फरक एवढाच की लहान मुलांच्या गरजा आपल्याला सहज दिसतात; ज्येष्ठांच्या मनातील गरजा अनेकदा शब्दांशिवाय समजून घ्याव्या लागतात.

खरे तर तरुण पिढी आणि ज्येष्ठ पिढी या दोन विरोधी शक्ती नाहीत. त्या एका जीवनप्रवाहाच्या दोन महत्त्वाच्या टप्प्या आहेत. ज्येष्ठांकडे अनुभवाची शिदोरी आहे, तर तरुणांकडे ऊर्जेची आणि नवकल्पनांची ताकद आहे. अनुभवाला आधुनिकतेची जोड मिळाली आणि आधुनिकतेला अनुभवाची दिशा मिळाली, तर कुटुंब अधिक सक्षम होईल. परंतु अहंकाराने संवादाची दारे बंद केली, तर एकाच छताखाली राहूनही माणसे भावनिकदृष्ट्या अनाथ होऊ शकतात.

आपल्या ज्येष्ठांनी आपल्या आयुष्यासाठी अनेक वर्षे खर्ची घातली आहेत. त्यांच्या त्यागाची परतफेड पैशांनी होऊ शकत नाही. वृद्धत्वात त्यांना आधार देणे हा उपकार नाही; तो कृतज्ञतेचा स्वाभाविक भाग आहे. त्याच वेळी ज्येष्ठांनीही तरुणांना सतत अपराधी ठरवण्याऐवजी त्यांच्यावर विश्वास ठेवला पाहिजे. नाते टिकवण्यासाठी एका पिढीनेच बदलणे आवश्यक नसते; दोन्ही पिढ्यांनी एक पाऊल पुढे टाकणे गरजेचे असते.

आज आपण प्रगतीचे मोजमाप मोठ्या घरांनी, महागड्या वस्तूंनी आणि आर्थिक यशाने करतो. पण घरातील वृद्ध व्यक्ती मनमोकळेपणाने बोलू शकत नसेल, तर त्या प्रगतीत काहीतरी कमी आहे. आधुनिकतेचा खरा अर्थ भूतकाळ नाकारणे नव्हे; तर अनुभव आणि नवता यांचा सुंदर मेळ घडवणे हा आहे.

नात्यांची खरी श्रीमंती वस्तूंमध्ये नसते; ती परस्परांच्या डोळ्यांत दिसणाऱ्या विश्वासात, शब्दांत जाणवणाऱ्या जिव्हाळ्यात आणि संकटात मिळणाऱ्या आधारात असते. आणि रोजच्या सहवासातील जिव्हाळ्यात असते.

म्हणूनच आजच्या पिढीसमोर खरी कसोटी आधुनिक होण्याची नाही, तर आधुनिक असूनही माणुसकी जपण्याची आहे. तंत्रज्ञान हातात असावे, पण हातातील माणूस सुटू नये. स्वप्ने मोठी असावीत, पण ज्यांनी ती पाहण्याची दृष्टी दिली त्यांना विसरू नये. स्वतःचा आवाज मोठा करण्यापेक्षा दुसऱ्याचे मन ऐकण्याची क्षमता वाढवणे हीच खरी प्रगल्भता आहे.

शेवटी प्रश्न एवढाच आपल्या घरात फक्त वय वाढत आहे की नातीही परिपक्व होत आहेत? तरुणाईने अहंकाराऐवजी आत्मविश्वास, ज्येष्ठांनी हट्टाऐवजी समजूतदारपणा आणि दोन्ही पिढ्यांनी मौनाऐवजी संवाद स्वीकारला, तर अनेक घरांतील ताण कमी होऊ शकतो.

घर हे केवळ विटा, सिमेंट आणि छप्पर नसते. ते आठवणींचे, त्यागाचे, प्रेमाचे आणि विश्वासाचे निवासस्थान असते. ज्येष्ठांना सन्मानाची सुरक्षितता आणि तरुणांना स्वप्नांची मोकळीक मिळाली, तर घरातील पिढ्यांचे अंतर संघर्षाचे कारण न राहता समृद्धीचे साधन बनेल.

कारण शेवटी, ज्येष्ठांचा अनुभव आणि तरुणांची उमेद जेव्हा अहंकाराची भिंत ओलांडून हातात हात घालतात, तेव्हाच घराला खऱ्या अर्थाने ‘कुटुंब’ मिळते.

प्रज्ञा घोडके,चिंचवड,पुणे©®