*ज्येष्ठ लेखिका कवयित्री प्रज्ञा घोडके यांनी कवी अशोक जवळेकर यांच्या काव्याचे केलेले रसग्रहण*
*विश्व मोदक*
उबदार मोदक तटबंदीत सूक्ष्म काय रुप
हलकेच तरंगत जाणे प्रचंड विस्तार झेप.
गोड सारण जन्म पुरण्या इतका भरला,
नाही बरोबर अनावश्यक आले थोड़े सुद्धा.
पंचेंद्रिये उपयोगी मेंदू कार्यक्षम ज्ञान घेण्या,
तरी अति नगण्य विस्तार इतका समजण्या.
मान्य प्रतिक्षिप्त क्रिया तत्पर जीव वाचण्या,
नाही उघड होत पूर्ण जाणीवा सहावे इंद्रिया..
नाहीच संपणार मेवा प्रवास सुरु असा झाला,
आनंद प्रवासात असे, श्री गणेश स्व साथीला.
अति सूक्ष्म काया विश्व मोदक हा बागडण्या
अब्ज आकाश गंगा, अक्षमच काळ गिळण्या.
रसग्रहण…
या कवितेचे रसग्रहण करताना तिच्यातील ‘मोदक’ हे केवळ खाद्यपदार्थाचे प्रतीक नसून सूक्ष्म मानवी अस्तित्वापासून अनंत विश्वाच्या विस्तारापर्यंत नेणारे एक विलक्षण रूपक आहे, हे लक्षात येते.
रसग्रहण
‘विश्व मोदक’ ही कविता विज्ञान, अध्यात्म, मानवी जाणीव आणि श्रीगणेशभक्ती यांचा सुंदर संगम घडवते. कवीने मोदकाच्या प्रतिमेतून मानवी शरीर, पंचेंद्रिये, मेंदू, ज्ञान, प्रतिक्षिप्त क्रिया, चेतना आणि त्यापलीकडील विश्व यांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे कवितेचा आशय केवळ भक्तिपर न राहता वैज्ञानिक कुतूहल आणि तत्त्वचिंतन यांपर्यंत विस्तारतो.
कवितेच्या प्रारंभी उबदार मोदकाच्या सूक्ष्म कायेपासून प्रचंड विश्वाच्या विस्ताराची कल्पना उभी राहते. मोदकाचा छोटासा आकार आणि त्यामध्ये दडलेले विश्वरूप हे विरोधाभासातून निर्माण झालेले प्रभावी रूपक आहे. जसे मोदकाच्या आवरणात गोड सारण सामावलेले असते, तसेच मानवी शरीराच्या मर्यादित कायेच्या आत अमर्याद शक्यता, विचार आणि जाणीवा सामावलेल्या आहेत, असा अर्थ येथे सूचित होतो.
‘गोड सारण’ हे मानवी जीवनातील ज्ञान, अनुभव आणि संवेदनांचे प्रतीक मानता येते. मानवी शरीरात अनावश्यक काहीही नसून प्रत्येक अवयवाचे स्वतंत्र प्रयोजन आहे, ही जाणीव कवी व्यक्त करतो. त्यानंतर पंचेंद्रिये आणि मेंदू यांचा उल्लेख करून माणसाला मिळालेल्या ज्ञानग्रहणाच्या विलक्षण क्षमतेचे दर्शन घडते. मात्र एवढ्या सक्षम मेंदूलाही विश्वाचा संपूर्ण विस्तार समजून घेणे शक्य नाही, ही मानवी मर्यादेची जाणीव कवितेला गांभीर्य देते.
प्रतिक्षिप्त क्रिया आणि जीव वाचविण्याची शरीराची तत्परता यांचा संदर्भ देताना कवी मानवी शरीरातील अद्भुत जैविक व्यवस्था अधोरेखित करतो. त्याच वेळी ‘सहावे इंद्रिय’ अद्याप पूर्णपणे उलगडलेले नाही, असे सांगून मानवी चेतनेसमोर असलेल्या अनुत्तरित प्रश्नांकडे तो निर्देश करतो. म्हणजेच विज्ञानाने अनेक रहस्ये उलगडली असली तरी अस्तित्वाचे अंतिम गूढ अजूनही शिल्लक आहे.
कवितेतील ‘मेवा’ ही प्रतिमा जीवनाच्या अनुभवांची, ज्ञानाची आणि शोधयात्रेची प्रतीकात्मक मांडणी करते. हा प्रवास संपत नाही; उलट तो सतत पुढे जात राहतो. या अनंत प्रवासात श्रीगणेश ‘सहप्रवासी’ म्हणून येतात. गणेश हे बुद्धी, ज्ञान, विवेक आणि मंगलतेचे प्रतीक असल्यामुळे ही प्रतिमा कवितेच्या वैज्ञानिक आशयाला आध्यात्मिक आधार देते.
शेवटच्या ओळींत कविता पुन्हा एका व्यापक विश्वप्रतिमेपर्यंत पोहोचते. अतिसूक्ष्म मानवी कायेपासून अब्जावधी आकाशगंगांपर्यंतचा प्रवास हा कवितेचा आशयविश्व मोठ्या प्रमाणावर विस्तारतो. सूक्ष्म आणि विराट यांचे हे नातेच कवितेचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. माणूस अत्यंत लहान असला तरी त्याच्या बुद्धीला विश्वाचा शोध घेण्याची आकांक्षा आहे; परंतु त्या विश्वाचा पूर्ण आवाका समजून घेणे कदाचित त्याच्यासाठी अशक्य आहे.
या कवितेचे वैशिष्ट्य म्हणजे
या कवितेत मोदक, सारण, पंचेंद्रिये, मेंदू, प्रतिक्षिप्त क्रिया, सहावे इंद्रिय, श्रीगणेश, आकाशगंगा आणि काळ अशा विविध प्रतिमांचा वापर करून सूक्ष्मातून विराटाकडे जाणारी कल्पनायात्रा साकारली आहे. विज्ञान आणि अध्यात्म यांना परस्परविरोधी न मानता त्यांचा एकत्रित अनुभव देणे हे कवितेचे वेगळेपण आहे.
मध्यवर्ती आशय
‘मानवी शरीर सूक्ष्म असले तरी त्याच्या चेतनेत विश्व जाणून घेण्याची विराट क्षमता आहे; मात्र अनंत विश्व, काळ आणि अस्तित्वाचे अंतिम गूढ मानवी बुद्धीच्या पलीकडे आहे. म्हणून ज्ञानाचा, आनंदाचा आणि विश्वशोधाचा प्रवास अखंड सुरूच राहतो.’
एकंदरीत, ‘विश्व मोदक’ ही सूक्ष्म देहापासून विराट विश्वापर्यंतची कल्पनाशील, वैज्ञानिक आणि आध्यात्मिक चिंतनयात्रा आहे. मोदकाच्या छोट्याशा रूपातून अनंत विश्वाचा वेध घेण्याची कवीची कल्पना हीच या कवितेची सर्वांत प्रभावी आणि आशयघन बाजू आहे.
- मूळ कविता : अशोक जवळेकर
रसग्रहण : सौ. प्रज्ञा घोडके, पुणे.
