धाराशिव जिल्ह्याला लाभलेले नाबार्ड बँकेचे डीडीएम श्रीकांत भावे यांचे आज देहावसन झाले. देवाज्ञा झाली. त्यांच्या आठवणींना उजळा देणे हा माझा मी धर्म समजतो. सरांच्या पाच वर्षाच्या कार्यकालमध्ये महिला स्वयंसहाय्यता चळवळीची मुहूर्तमेढ रोवून कळसापर्यंत नेणारा एक सारथी
श्री. श्रीकांत भावे यांच्या स्मृतींना अभिवादन करतो.
काही माणसे आपल्या पदामुळे मोठी होत नाहीत; ती आपल्या कामामुळे, माणुसकीमुळे आणि समाजाच्या आयुष्यात घडवलेल्या बदलामुळे मोठी होतात. श्री. श्रीकांत भाभे हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. नाबार्डचे धाराशिव जिल्ह्याचे डीडीएम म्हणून त्यांनी ग्रामीण विकास, महिला सक्षमीकरण, बचत गट आणि आर्थिक स्वावलंबनाच्या माध्यमातून समाजाच्या तळागाळात परिवर्तनाची बीजे रुजवली.
आज ते आपल्यात नाहीत, ही जाणीव मनाला अस्वस्थ करते. पण त्यांच्या कार्याकडे पाहिले की जाणवते—माणूस जातो, परंतु त्याने उभे केलेले काम आणि त्यातून निर्माण झालेला आत्मविश्वास समाजात जिवंत राहतो.
एक वारकरी, ज्याने विकासाची वारी केली.
वारकरी म्हणजे केवळ पंढरपूरच्या वारीत चालणारा माणूस नव्हे. माझ्या दृष्टीने वारकरी म्हणजे समाजातील शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचण्याची निष्ठा असलेला माणूस.श्री. श्रीकांत भाभे हे अशाच अर्थाने विकासाचे वारकरी होते.
नाबार्डच्या माध्यमातून त्यांनी धाराशिवच्या ग्रामीण भागातील प्रश्न समजून घेतले. ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत करण्यासाठी महिला, शेतकरी आणि स्वयं-सहाय्यता समूह यांच्याशी जोडलेले काम त्यांनी पुढे नेले.
त्यांच्या कामामध्ये केवळ कार्यालयीन कागदपत्रे नव्हती; त्यामागे गाव, महिला, कुटुंब आणि त्यांच्या भवितव्याचा विचार होता.
महिला बचत गटांची मुहूर्तमेढ
महिला स्वयंसहाय्यता समूह ही केवळ बचतीची व्यवस्था नाही. ती महिलांच्या आत्मविश्वासाची, आर्थिक स्वातंत्र्याची आणि सामाजिक नेतृत्वाची शाळा आहे.
एकेकाळी ग्रामीण भागातील अनेक महिलांना स्वतःच्या नावाने आर्थिक निर्णय घेण्याची संधी नव्हती. बचत गटाच्या माध्यमातून त्यांनी बचत करायला शिकले, कर्ज घेण्याची प्रक्रिया समजून घेतली, छोट्या उद्योगांना सुरुवात केली आणि हळूहळू निर्णय प्रक्रियेत आपले स्थान निर्माण केले.
या परिवर्तनाच्या प्रक्रियेला संस्थात्मक आधार देणाऱ्या व्यक्तींमध्ये श्री. श्रीकांत भाभे यांचे योगदान महत्त्वाचे होते.
समाज विकास संस्थेच्या अगजप्पा महिला बचत गटाला नाबार्डचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळणे ही केवळ एका समूहाची कामगिरी नव्हती. त्या पुरस्कारामागे ग्रामीण महिलांच्या सामूहिक प्रयत्नांची, संस्थेच्या कामाची आणि त्यांना दिशा देणाऱ्या अनेक सहकाऱ्यांची मेहनत होती.
भारत सरकारचे त्याकाळचे गृहमंत्री मा. पी. चिदंबरम यांच्या हस्ते या महिला बचत गटाचा राष्ट्रीय पुरस्काराने दिल्ली या ठिकाणी गौरव झाला, हा धाराशिवच्या ग्रामीण महिलांसाठी अभिमानाचा क्षण होता.
त्या प्रवासात श्री. श्रीकांत भाभे यांचा सहभाग आणि मार्गदर्शन निश्चितच स्मरणात राहणारे आहे.
पाणी आणि सामाजिक बदल
धाराशिवसारख्या दुष्काळप्रवण भागामध्ये पाणी हा केवळ नैसर्गिक संसाधनाचा प्रश्न नाही; तो अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, शेती, महिला, कुटुंब आणि सामाजिक विकासाचा प्रश्न आहे.
पाण्याचा प्रश्न सुटला तर शेतीला आधार मिळतो. शेतीला आधार मिळाला तर कुटुंबाला उत्पन्न मिळते. उत्पन्न वाढले तर स्थलांतर कमी होते. महिलांचा वेळ वाचतो. मुलांचे शिक्षण सुरू राहते. गावाची अर्थव्यवस्था मजबूत होते.
म्हणूनच पाणी हा सामाजिक बदलाचा केंद्रबिंदू आहे.
नाबार्डच्या माध्यमातून ग्रामीण विकासाच्या विविध उपक्रमांना चालना देताना श्री. भाभे यांनी अशा व्यापक विकासदृष्टीला महत्त्व दिले. पाणी, शेती, महिला बचत गट आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था हे वेगवेगळे विषय नसून एकमेकांशी जोडलेले आहेत, ही जाणीव त्यांच्या कार्यातून दिसून येत होती.
सारथीची भूमिका,सारथी स्वतः रथाच्या पुढे धावत नाही; तो रथाला योग्य दिशा देतो.
श्री. श्रीकांत भाभे यांनी अनेक ग्रामीण उपक्रमांमध्ये अशीच सारथीची भूमिका निभावली.
संस्था काम करते, महिला बचत गट काम करतात, गावकरी प्रयत्न करतात; पण त्यांना योग्य शासकीय यंत्रणेशी जोडणे, योजना समजावून देणे, बँकिंग व्यवस्था आणि विकासाच्या संधी उपलब्ध करून देणे ही भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.
त्यांनी ही भूमिका केवळ अधिकारी म्हणून नव्हे, तर समाजाच्या विकासाबद्दल आस्था असलेल्या सहकाऱ्याप्रमाणे निभावली.
*आठवणीचे एक पान*
आज त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या आठवणींकडे पाहताना अनेक प्रसंग डोळ्यासमोर उभे राहतात.
कार्यालयातील अधिकारी म्हणून नव्हे, तर ग्रामीण भागातील माणसाच्या प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहणारा एक सहकारी म्हणून त्यांची आठवण येते.
त्यांच्या जाण्याने एक व्यक्ती कमी झाली असे म्हणणे अपुरे ठरेल. ग्रामीण विकासाच्या वाटेवर चालणारा एक सहप्रवासी, महिलांच्या आत्मनिर्भरतेवर विश्वास ठेवणारा एक मार्गदर्शक आणि सामाजिक परिवर्तनाला आर्थिक विकासाशी जोडणारा एक सारथी आपण गमावला आहे.
परंतु त्यांच्या कामातून उभे राहिलेले महिला बचत गट, आत्मनिर्भर झालेल्या महिला, ग्रामीण भागातील विकासाची प्रक्रिया आणि सामाजिक संस्थांना मिळालेली दिशा हीच त्यांच्या कार्याची खरी स्मृती आहे.
**माणूस जातो; विचार राहतात.
पद संपते; पण कार्याची परंपरा पुढे जाते.
आणि शरीर नश्वर असले तरी समाजासाठी केलेले काम अमर राहते.
श्री. श्रीकांत भाभे यांच्या स्मृतींना विनम्र अभिवादन.
धाराशिवच्या विकासाच्या वाटेवर त्यांनी पेटवलेली ज्योत पुढे नेणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
*चिंतन:- भूमिपुत्र वाघ*
