आजच्या बदलत्या जीवनशैलीमुळे महिलांमध्ये पीसीओएस (Polycystic Ovary Syndrome) आणि पीसीओडी (Polycystic Ovary Disease) या समस्या मोठ्या प्रमाणात वाढताना दिसत आहेत. अनियमित मासिक पाळी, वजन वाढणे, चेहऱ्यावर अतिरिक्त केस येणे, मुरूम, केस गळणे आणि गर्भधारणेत अडचणी ही या विकारांची प्रमुख लक्षणे आहेत. आधुनिक वैद्यकासोबतच आयुर्वेदामध्येही या समस्येवर प्रभावी उपाय सांगितले गेले आहेत.आयुर्वेदानुसार पीसीओएस आणि पीसीओडी हे मुख्यतः कफ आणि वात दोषांच्या असंतुलनामुळे निर्माण होणारे विकार मानले जातात. चुकीचा आहार, जंक फूडचे सेवन, व्यायामाचा अभाव, मानसिक ताण आणि अपुरी झोप यामुळे शरीरातील अग्नी मंदावतो व आम तयार होऊन स्रोतसांमध्ये अवरोध निर्माण होतो.आयुर्वेदामध्ये उपचार करताना केवळ लक्षणांवर उपचार न करता मूळ कारणांवर लक्ष दिले जाते. शोधन चिकित्सा जसे विरेचन, बस्ती आणि उद्वर्तन यांचा उपयोग दोष संतुलित करण्यासाठी केला जातो. तसेच कांचनार गुग्गुळ, अशोकारिष्ट, लोध्रासव, शतावरी, त्रिफळा आणि गुडुची यांसारखी औषधे मासिक पाळी नियमित करण्यास, वजन नियंत्रणात ठेवण्यास आणि हार्मोन संतुलन सुधारण्यास मदत करतात.योग आणि योग्य जीवनशैली यांनाही आयुर्वेदात विशेष महत्त्व आहे. सूर्यनमस्कार, भुजंगासन, बद्धकोणासन, प्राणायाम आणि ध्यान यामुळे मानसिक ताण कमी होतो आणि शरीरातील हार्मोनल संतुलन सुधारण्यास मदत मिळते.तज्ज्ञांच्या मते, संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण आणि वेळेवर उपचार घेतल्यास पीसीओएस/पीसीओडी प्रभावीपणे नियंत्रित करता येऊ शकते. महिलांनी स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष न करता वेळोवेळी वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे.आयुर्वेद हा केवळ उपचार पद्धती नसून निरोगी जीवनशैलीचा मार्ग आहे. योग्य आहार-विहार, पंचकर्म आणि औषधी उपचार यांच्या साहाय्याने पीसीओएस आणि पीसीओडीसारख्या समस्यांवर दीर्घकालीन नियंत्रण मिळवता येऊ शकते. PCOS आणि PCOD मध्ये सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे जीवनशैलीत बदल करणे. रोज सकाळी कोमट पाण्यात लिंबू घालून पिणे पचन सुधारण्यास आणि वजन कमी करण्यास मदत करते. मेथी दाणे रात्री भिजवून सकाळी खाल्ल्यास इन्सुलिन रेझिस्टन्स कमी होण्यास मदत होते. तसेच दालचिनीचे पाणी रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवण्यासाठी उपयुक्त मानले जाते.जवस (फ्लॅक्स सीड्स) हे हार्मोन संतुलनासाठी फायदेशीर असतात. दररोज भाजलेले जवस खाल्ल्याने वजन नियंत्रणात राहते. तुळशीचा चहा ताण कमी करण्यासाठी आणि शरीरातील सूज कमी करण्यासाठी उपयुक्त आहे. मानसिक ताण हा PCOS वाढवणारा महत्त्वाचा घटक असल्यामुळे मन शांत ठेवणे आवश्यक आहे.योग्य आहार घेणे देखील खूप महत्त्वाचे आहे. हिरव्या पालेभाज्या, फळे, संपूर्ण धान्य, प्रथिनयुक्त पदार्थ आणि सुका मेवा यांचा आहारात समावेश करावा. जंक फूड, थंड पेये, जास्त साखर आणि तळलेले पदार्थ टाळावेत. नियमित व्यायाम, चालणे आणि योगासने यामुळे शरीरातील हार्मोन संतुलन सुधारते. , सूर्यनमस्कार भुजंगासन आणि प्राणायाम ही योगासने विशेष उपयुक्त मानली जातात. घरगुती उपायांमध्ये दालचिनीचे पाणी खूप उपयुक्त मानले जाते.त्याचप्रमाणे मेथीचे दाणे रात्री भिजवून सकाळी खाल्ल्यास वजन नियंत्रणात राहण्यास मदत होते. जवसाच्या बियांमध्ये ओमेगा-३ घटक असल्यामुळे हार्मोन्सचे संतुलन राखण्यास फायदा होतो. त्यामुळे जवसाची पूड आहारात समाविष्ट करणे लाभदायक ठरते .पुदिन्याचा किंवा स्पीअरमिंट चहा देखील पीसीओएसमध्ये फायदेशीर मानला जातो. यामुळे हार्मोनल असंतुलन कमी होऊन चेहऱ्यावरील अनावश्यक केस कमी होण्यास मदत मिळते. कोरफडीचा रस पचनक्रिया सुधारतो आणि शरीरातील चयापचय वाढवतो. रात्री झोपण्यापूर्वी हळदीचे दूध घेतल्यास शरीरातील सूज कमी होऊन रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते. अशाप्रकारे तुम्ही आयुर्वेदिक उपचारांचा समावेश करून लक्षणे कमी करू शकता.
डॉ. तेजश्री अ.भोंबे (बन्सोड ) एम. एस. शल्यतंत्र,अमरावती
