*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ कवी गझलकार जयराम धोंगडे लिखित गझल रसग्रहण*

 

*रसास्वाद गझलेचा*

••••••••••••••

 

*सरता सरता…*

 

*श्रेयाचा जांगडगुत्ता…*

*मी उरलो कामापुरता!*

 

*आनंदी माझे गाणे …*

*मग तुमचा सुर का भलता?*

 

*जर धरता गृहित मला तर…*

*का म्हणता कर्ताधर्ता?*

 

*बस जावे मळभ मनाचे…*

*हे चिंतन उठता बसता!*

 

*’जय’ तुला सांगतो की तू …*

*समजशील सरता सरता!*

 

*@जयराम धोंगडे*

 

———*——–*——

 

जयरामजी, आपल्या या गझलेत व्यक्ती–अस्तित्व, श्रेय–राजकारण आणि आत्मजाणीव या तिन्हींचा तात्त्विक संगम दिसतो. ही केवळ भावनिक प्रतिक्रिया नसून, मूल्यव्यवस्थेवर केलेले सूक्ष्म चिंतन आहे. खाली तिचे तात्त्विक समीक्षण मांडतो.

 

*१. अस्तित्व आणि ‘श्रेय’ यातील द्वंद्व*

 

*“श्रेयाचा जांगडगुत्ता…*

*मी उरलो कामापुरता!”*

 

या शेरात आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे तत्त्वज्ञान दडले आहे. ‘कर्म’ आणि ‘श्रेय’ यांतील संघर्ष हा मानवी इतिहासाइतकाच जुना आहे. कर्म करणारा आणि श्रेय घेणारा हे अनेकदा भिन्न असतात—ही जाणीव येथे तीव्रतेने येते.

 

‘जांगडगुत्ता’ हा शब्द केवळ गोंधळ दर्शवत नाही; तो मूल्यांच्या अवनतीचे प्रतीक आहे. श्रेय हे सत्य किंवा कर्तृत्वावर न ठरता गलबल्यावर ठरते—हा आधुनिक समाजातील नैतिक प्रश्न येथे उभा राहतो.

 

*२. ‘सुर’ आणि ‘गाणे’ : मूल्यसंघर्षाचे प्रतीक*

 

*“आनंदी माझे गाणे …*

*मग तुमचा सुर का भलता?”*

 

येथे ‘गाणे’ हे अंतःकरणाचे, तर ‘सुर’ हे समाजाचे प्रतीक आहे. व्यक्तीचे मन निर्मळ आणि आनंदी असले तरी समाजाची प्रतिक्रिया विसंगत का असते?

हा प्रश्न अस्तित्ववादी स्वरूपाचा आहे—

व्यक्ती स्वतःशी सुसंगत असते, पण समाजाशी विसंगत. ही विसंगतीच तत्त्वचिंतनाला जन्म देते.

 

*३. सामाजिक दांभिकतेवर उपरोध*

 

*“जर धरता गृहित मला तर…*

*का म्हणता कर्ताधर्ता?”*

 

हा शेर नैतिक तत्त्वज्ञानाच्या चौकटीत महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्याला गृहित धरणे म्हणजे त्याच्या अस्तित्वाला कमी लेखणे; पण त्याच वेळी ‘कर्ताधर्ता’ म्हणणे—ही दुटप्पी वृत्ती आहे.

 

इथे कवी प्रश्न विचारतो, आरोप करत नाही. प्रश्न विचारणे हीच तात्त्विक पद्धत आहे. त्यामुळे हा शेर Socratic शैलीची आठवण करून देतो—सत्य प्रश्नांतूनच उलगडते.

 

*४. अंतर्मुखता : मनातील ‘मळभ’*

 

*“बस जावे मळभ मनाचे…*

*हे चिंतन उठता बसता!”*

 

‘मळभ’ ही प्रतिमा मानसिक अस्थिरतेचे, खंतिचे प्रतीक आहे. ते बसावे, म्हणजे मन स्थिर व्हावे—ही इच्छा आहे.

‘उठता बसता’ या शब्दांत चिंतनाची सातत्यपूर्ण प्रक्रिया आहे. म्हणजे ही वेदना तात्पुरती नाही; ती तत्त्वचिंतनात रूपांतरित झालेली आहे. येथे करुणेतून शांत रसाकडे प्रवास दिसतो.

 

*५. आत्मसंवाद आणि काळतत्त्व*

 

*“‘जय’ तुला सांगतो की तू …*

*समजशील सरता सरता!”*

 

हा शेवटचा शेर संपूर्ण गझलेचा तात्त्विक निष्कर्ष आहे.

‘सरता सरता’ म्हणजे काळाच्या प्रवाहात.

काळ हा अंतिम न्यायाधीश आहे—ही भारतीय तत्त्वपरंपरेतील महत्त्वाची संकल्पना आहे. व्यक्तीला त्वरित मान्यता मिळाली नाही तरी काळ तिचे मूल्यमापन करेल—हा विश्वास येथे दिसतो.

 

तखल्लुसाचा वापर करून कवी स्वतःशी संवाद साधतो; ही आत्मप्रेरणा आहे, आत्मसंशय नव्हे.

 

*६. मुख्य तात्त्विक अधिष्ठान*

*या गझलेत पुढील तत्त्वे जाणवतात—*

 

कर्मप्रधानता – कार्य करणे हेच खरे; श्रेय गौण.

अस्तित्ववादी प्रश्न – समाज आणि व्यक्तीतील विसंगती.

नैतिक प्रश्नांची उभारणी – दांभिकतेवर प्रश्नचिन्ह.

काळावरील विश्वास – सत्य उलगडते, पण ‘सरता सरता’.

 

*७. निष्कर्ष*

 

आपली ही गझल वैयक्तिक वेदनेतून सार्वत्रिक तत्त्वज्ञानाकडे झेप घेते.

 

ती संतप्त नाही, पण प्रश्नार्थक आहे; आक्रस्ताळी नाही, पण धारदार आहे.

 

“समजशील सरता सरता” ही ओळ केवळ आत्मसंवाद नाही, तर संपूर्ण गझलेचे तात्त्विक विधान आहे—

 

काळाच्या प्रवाहात सत्य आणि मूल्य यांचे पुनर्मूल्यांकन होतच राहते.

 

ही गझल त्यामुळे भावकविता न राहता चिंतनकविता ठरते.

 

*धन्यवाद!*