*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी पत्रकार प्रदीप जोशी लिखित लेख*

*मायेचा वटवृक्ष : माझी आई, कमल ते विजया!*

विटे : प्रदीप जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार

आई म्हणजे माया, आई म्हणजे प्रेम, आई म्हणजे संस्कार आणि आई म्हणजे कुटुंबाला एकत्र बांधून ठेवणारा मजबूत धागा! आज माझ्या आईने वयाची ८८ वर्षे पूर्ण करून ८९ व्या वर्षात पदार्पण केले आहे. तिच्या आयुष्याकडे मागे वळून पाहताना मनात अनेक आठवणी दाटून येतात. तिचा जीवनप्रवास, तिचे कष्ट, तिची धार्मिक वृत्ती, तिचा कणखर स्वभाव आणि त्यामागे दडलेली माया या सगळ्यांचा अभिमान वाटतो. आजही तिच्या अस्तित्वाने आमच्या कुटुंबाला आधार मिळतो, मार्गदर्शन लाभते आणि मनाला एक वेगळीच उभारी मिळते.

माझ्या आईचे माहेरचे नाव कमल, तर सासरचे नाव विजया. नावाप्रमाणेच तिने आयुष्यात अनेक भूमिका समर्थपणे निभावल्या. तिचा जन्म कडेगावसारख्या ग्रामीण भागात झाला. त्या काळात मुलींच्या शिक्षणाला आजच्यासारखे महत्त्व नव्हते. त्यामुळे तिचे शिक्षण चौथीपर्यंतच झाले. मात्र, शालेय शिक्षण मर्यादित राहिले असले, तरी जीवनाच्या शाळेत तिने मिळवलेले ज्ञान, अनुभव आणि व्यवहारचातुर्य अमूल्य आहे. आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर तिने परिस्थितीशी जुळवून घेतले आणि कुटुंबासाठी आपले योगदान दिले.

त्या काळातील रूढी-परंपरांनुसार तिचा विवाह अवघ्या तेराव्या वर्षी झाला. लहान वयातच माहेर सोडून सासरी येणे, नव्या माणसांशी जुळवून घेणे आणि संसाराच्या जबाबदाऱ्या स्वीकारणे, हे तिच्यासाठी आयुष्याचे मोठे वळण होते. तिचे सासर विसापूर येथे. संसार करताना तिने घरातील जबाबदाऱ्या समर्थपणे सांभाळल्या. त्या काळातील स्त्रीचे जीवन म्हणजे कष्ट, त्याग, कुटुंबाची काळजी आणि स्वतःच्या इच्छा अनेकदा बाजूला ठेवून इतरांच्या आनंदासाठी झटणे. आईनेही या सगळ्या भूमिका अत्यंत निष्ठेने पार पाडल्या.

वडील पोस्ट खात्यात नोकरीला असल्यामुळे त्यांच्या नोकरीत फिरती होती. त्यामुळे एका ठिकाणी स्थिर संसार करणे शक्य झाले नाही. मायणी, कलेढोण, वडूज, वाठार आणि सातारा अशा विविध ठिकाणी वास्तव्य करण्याचा अनुभव आमच्या कुटुंबाने घेतला. प्रत्येक ठिकाणी नवी माणसे, नवे वातावरण आणि नव्या परिस्थितीशी जुळवून घ्यावे लागले. मात्र, आईने या बदलांना सहजपणे स्वीकारले. घरातील माणसांना एकत्र ठेवणे, संसाराची घडी व्यवस्थित बसवणे आणि कुटुंबातील नाती जपणे, हे तिचे वैशिष्ट्य राहिले.

आमच्या घरात एकत्र कुटुंबपद्धती होती आणि या पद्धतीचे संस्कार आमच्यावर झाले. एकत्र कुटुंबात राहणे म्हणजे केवळ एकाच छताखाली राहणे नव्हे, तर एकमेकांच्या सुखदुःखांत सहभागी होणे, जबाबदाऱ्या वाटून घेणे आणि नात्यांतील आपलेपणा जपणे. आईने हे संस्कार आपल्या वागण्यातून दिले. तिचा स्वभाव कडक आहे; पण त्या कडकपणामागे कुटुंबाविषयीची काळजी आणि आपुलकी दडलेली आहे. ती जेव्हा एखादी गोष्ट ठामपणे सांगते, तेव्हा त्यामागे अनुभव असतो आणि आपल्या माणसांचे भले व्हावे, हीच भावना असते. तिच्या रागातही माया आहे आणि तिच्या शब्दांतही हितचिंतन आहे.

आईला लहानपणापासूनच स्वयंपाकाची आवड. घरातील सणवार, पाहुणचार आणि रोजच्या जेवणात तिच्या हाताची चव नेहमीच खास राहिली. लाडू आणि वडा हे तिचे आवडते पदार्थ. घरातील धार्मिक सण असोत किंवा कौटुंबिक समारंभ, प्रत्येक प्रसंगी तिचा उत्साह आणि सहभाग असायचा. स्वयंपाक करणे ही तिच्यासाठी केवळ घरकामाची जबाबदारी नव्हती, तर आपल्या माणसांवर प्रेम व्यक्त करण्याची एक सुंदर पद्धत होती. आपल्या हातचे खाऊ घालून इतरांना आनंद देण्यात तिला समाधान मिळत असे.

आईची धार्मिक वृत्ती हा तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. धार्मिक सण, व्रतवैकल्ये, पूजाअर्चा आणि परंपरा यांत तिचा नेहमीच सक्रिय सहभाग असतो. देवावरील श्रद्धा तिच्या जीवनाचा आधार आहे. देवस्थाने पाहण्याची तिला विशेष आवड. या आवडीतून तिने काशी आणि रामेश्वर अशा पवित्र तीर्थक्षेत्रांच्या यात्रा पूर्ण केल्या. श्रद्धा, भक्ती आणि धार्मिकतेशी असलेले तिचे नाते आजही कायम आहे. धार्मिक पुस्तके वाचणे आणि वर्तमानपत्राचे नियमित वाचन करणे, हे तिच्या दैनंदिन जीवनाचे अविभाज्य भाग आहेत. वयाच्या या टप्प्यावरही तिचा वाचनाचा छंद टिकून आहे, ही खरोखर कौतुकाची बाब आहे.

आईची आणखी एक विशेष गोष्ट म्हणजे काळानुसार बदलणाऱ्या जगात तिने स्वतःला जुळवून घेतले आहे. आजच्या नवीन पिढीत ती वावरते, त्यांच्याशी संवाद साधते; परंतु तिच्या विचारांत आणि जीवनशैलीत जुन्या वळणाचे संस्कार जपलेले आहेत. परंपरा आणि आधुनिक जीवन यांचा एक वेगळाच संगम तिच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसतो. तिला दूरदर्शनवरील मालिका पाहण्याचीही आवड आहे. त्यामुळे दैनंदिन जीवनातील धार्मिक वाचन, वर्तमानपत्र, दूरदर्शन आणि घरातील माणसांशी संवाद अशा विविध गोष्टींत तिचा दिवस व्यतीत होतो.

वयाच्या ८८ व्या वर्षीही आईचे जीवनाकडे पाहण्याचे भान आणि स्वतःची कामे स्वतः करण्याची वृत्ती विशेष उल्लेखनीय आहे. ती शक्य तितकी स्वावलंबी राहण्याचा प्रयत्न करते. वडिलांच्या पेन्शनमुळे तिला आर्थिक स्वयंपूर्णतेचा आधार मिळतो आणि त्यामुळे ती आपले जीवन सन्मानाने जगत आहे. अर्थात, अलीकडे चालताना पाय घसरून पडल्यामुळे तिला आता काठीचा आधार घ्यावा लागतो. चालण्याच्या गतीवर मर्यादा आल्या असल्या, तरी तिच्या मनातील स्वावलंबनाची भावना कायम आहे. परिस्थिती स्वीकारून शक्य तेवढे स्वतः करायचे, ही तिची वृत्ती आजही प्रेरणा देणारी आहे.

आम्हा कुटुंबीयांसाठी आई केवळ घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती नाही, तर ती अनुभवाचा खजिना आहे. तिच्या आयुष्याने अनेक बदल पाहिले आहेत. काळ बदलला, राहणीमान बदलले, जगण्याच्या पद्धती बदलल्या; पण तिच्या मनातील कुटुंबाविषयीची आस्था, धार्मिक श्रद्धा आणि संस्कारांवरील विश्वास कायम राहिला. आजही तिच्या मार्गदर्शनाचा आम्हाला लाभ होतो. तिचा सल्ला, तिचे अनुभव आणि तिचे ठाम मत यांना आमच्या कुटुंबात महत्त्व आहे. तिचे अस्तित्व म्हणजे घरातील एक आश्वासक सावली आहे.

८८ वर्षांचा हा प्रवास म्हणजे अनेक आठवणींचा, अनुभवांचा, कष्टांचा आणि समाधानाचा प्रवास आहे. या प्रवासात तिने अनेक भूमिका निभावल्या—मुलगी, पत्नी, आई आणि कुटुंबातील ज्येष्ठ मार्गदर्शक. प्रत्येक भूमिकेत तिने आपल्या परीने प्रेम दिले, जबाबदाऱ्या पार पाडल्या आणि नात्यांची वीण घट्ट केली. तिच्या आयुष्याकडे पाहताना जाणवते की माणसाचे मोठेपण केवळ त्याच्या शिक्षणात, पदात किंवा संपत्तीत नसते; तर ते त्याच्या जगण्यात, संस्कारांत आणि इतरांच्या जीवनात निर्माण केलेल्या स्थानात असते.

आज आईने ८८ वर्षे पूर्ण करून ८९ व्या वर्षात पदार्पण केले आहे. या आनंदाच्या क्षणी तिच्या उत्तम आरोग्यासाठी, आनंदी आयुष्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी मनापासून प्रार्थना करतो. तिच्या चेहऱ्यावरील समाधानाचे हास्य असेच कायम राहो, तिच्या अनुभवांचा आणि मार्गदर्शनाचा लाभ आम्हाला दीर्घकाळ मिळत राहो आणि तिच्या मायेची ऊब आमच्या कुटुंबाला सतत लाभत राहो, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना.

आई, तुझ्या आयुष्याचा हा प्रवास आमच्यासाठी प्रेरणादायी आहे. तुझ्या कडक शिस्तीतून आम्हाला जबाबदारीची जाणीव झाली, तुझ्या मायेने प्रेमाचा अर्थ शिकवला आणि तुझ्या संस्कारांनी जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी दिली. तुझ्या ऋणातून मुक्त होणे शक्य नाही; पण तुझ्यावर भरभरून प्रेम करून, तुझी काळजी घेऊन आणि तुझ्या शिकवणुकीनुसार जगून तुझ्या ऋणाची जाणीव जपण्याचा आमचा प्रयत्न राहील.

वाढदिवसाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा, आई!

तुझ्या आयुष्याच्या या सुंदर पर्वात आरोग्य, समाधान, आनंद आणि मनःशांती लाभो. तुझ्या मायेचा वटवृक्ष असाच आमच्या कुटुंबावर सावली धरून राहो!