मित्रांनो, आपणास खूप महत्त्वाच्या विषयावरती थोडसं चिंतन करणार आहोत.भारत हा नद्या, पर्वत, जंगल आणि संस्कृती यांचा देश आहे. येथे गंगा, गोदावरी, कृष्णा, नर्मदा, कावेरी यांसारख्या नद्यांना “माता” म्हणून पूजले जाते. भारतीय समाजाच्या धार्मिक जीवनात पाण्याला अत्यंत पवित्र स्थान आहे. जन्मापासून मृत्यूपर्यंत प्रत्येक संस्कारामध्ये पाण्याचा सहभाग दिसून येतो. परंतु आज ह्याच पवित्र नद्या आणि जलस्रोत मानवी दुर्लक्ष, अंधश्रद्धा, अव्यवस्थित धार्मिक प्रथा आणि वाढत्या प्रदूषणामुळे संकटात आले आहेत.
लेखक भूमिपुत्र वाघ यांच्या नजरेतून पाहिले तर, भारतीय समाजात धार्मिकता मोठ्या प्रमाणावर आहे; पण पर्यावरणीय जबाबदारीची जाणीव अजूनही कमी आहे. आपण नदीला माता म्हणतो, पण त्याच नदीत प्लास्टिक, निर्माल्य, रसायने, मृत प्राणी आणि कचरा टाकतो. ही केवळ पर्यावरणाची समस्या नसून संस्कृती आणि मानवतेच्या मूल्यांचीही परीक्षा आहे.
भारतीय संस्कृतीतील पाण्याचे स्थान
भारतीय परंपरेमध्ये जलाला जीवनाचे मूळ मानले गेले आहे. ऋग्वेदामध्ये पाण्याला “अमृत” म्हटले आहे. हिंदू धर्मात गंगास्नान पवित्र मानले जाते. इस्लाममध्ये स्वच्छता ही ईमानचा भाग समजली जाते. बौद्ध आणि जैन धर्मात निसर्गसंवर्धनाला महत्त्व दिले जाते. शीख धर्मातही जलसेवा आणि स्वच्छता यांना आध्यात्मिक मूल्य आहे. भारतीय संस्कृतीने हजारो वर्षांपूर्वीच जलसंवर्धनाचे महत्त्व ओळखले होते. गावोगावी तलाव, विहिरी, बारव आणि पाणवठे तयार केले जात होते. पाण्याला देवत्व देऊन त्याचे संरक्षण करण्याचा प्रयत्न केला गेला.
परंतु आधुनिक काळात धार्मिकतेचे स्वरूप बदलले. श्रद्धेपेक्षा दिखावा, परंपरेपेक्षा बाजारपेठ आणि अध्यात्मापेक्षा आवडंबर वाढले. त्यामुळे जलप्रदूषण अधिक गंभीर झाले.
*जलप्रदूषणाची मुख्य कारणे*
धार्मिक कचरा आणि निर्माल्य मंदिरांमध्ये वापरले जाणारे फुले, प्लास्टिकच्या पिशव्या, अगरबत्त्या, मूर्ती आणि इतर साहित्य नद्यांमध्ये विसर्जित केले जाते. गणेशोत्सव, दुर्गापूजा आणि इतर सणांमध्ये रासायनिक रंगांच्या मूर्ती पाण्यात सोडल्या जातात. यामुळे पाण्यातील ऑक्सिजन कमी होतो. मासे आणि जलचर मरतात. पाणी विषारी बनते. मृतदेह आणि अस्थी विसर्जन अनेक भागांत अर्धवट जळालेले मृतदेह नदीत सोडण्याची प्रथा अजूनही आहे. यामुळे पाण्याचे जैविक प्रदूषण वाढते आणि रोगांचा प्रसार होतो.
औद्योगिक आणि शहरी सांडपाणी
धार्मिक प्रदूषणाबरोबरच कारखान्यांचे रसायनयुक्त पाणी आणि शहरांचे सांडपाणी मोठ्या प्रमाणात नद्यांमध्ये सोडले जाते. अनेक शहरांमध्ये सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रे अपुरी आहेत.
प्लास्टिक संस्कृती
धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिकच्या वस्तूंमुळे नदीकिनारे आणि तलाव कचऱ्याने भरले आहेत.
धार्मिकता आणि पर्यावरणीय विरोधाभास यांच्या दृष्टीने भारतीय समाजातील सर्वात मोठा विरोधाभास म्हणजे:
“ज्या नदीला आपण माता म्हणतो, त्याच मातेला आपण रोज विष पाजत आहोत.”
लोक नदीसमोर हात जोडतात, पण नदीच्या स्वच्छतेसाठी पुढे येत नाहीत. धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये लाखो रुपये खर्च होतात; पण नदी स्वच्छतेसाठी समाजाचे योगदान अत्यल्प दिसते.ही धार्मिकता केवळ विधीपुरती राहिली आहे. खरी धार्मिकता म्हणजे निसर्गाचे संरक्षण जलस्रोतांचे जतन पर्यावरणपूरक जीवनशैली भविष्यातील पिढ्यांसाठी पाणी वाचवणे
*जलप्रदूषणाचे निसर्गातील सर्व जीवावरती काय परिणाम होतात*
आरोग्यावर परिणाम कॉलरा, टायफॉईड,पोटाचे विकार, त्वचारोग, शेतीवर परिणाम प्रदूषित पाण्यामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होते. जैवविविधतेवर परिणाम मासे, कासव, जलपक्षी यांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे.
*सामाजिक परिणाम*
ग्रामीण भागातली परिस्थितीचा विचार केल्यास आता एकही गाव असे नाही जेथे पाणी विकत पिले जाते, ज्याच्या माध्यमातून सगळीकडेच आता विकत पाणी प्यायची परंपरा सुरू झाली आहे हे सहज सोपं नाही. भविष्यकाळामध्ये तोच प्रश्न आ वासून समाजासमोर उभा रहात आहे.
*पाण्यामुळे माणूस पण कसं हरवत गेलं.*
रस्त्याच्या कडेला आंब्याच्या झाडाखाली मोठ-मोठे हौद असायचे जनावरांसाठी प्राण्या पक्षांसाठी मोकळं पाणी असायचं. झाडाच्या थंडगार सावलीमध्ये मोठमोठे रांजण डेरे क्लास वाट्या जे बी असेल ते ठेवले जायचं. येणाऱ्या जाणाऱ्यांनी खुशाल पाणी पिऊन विश्रांती येऊन पुढे जायचं. पाणपोई संपली. हौद संपले. माणुसकी ही त्याच सोबत विलयास गेली.
भारतीय समाजाने काय करावे?
पर्यावरणपूरक धार्मिकता स्वीकारावी. शाडूच्या मूर्ती वापराव्यात. निर्माल्य संकलन केंद्रे उभारावीत. प्लास्टिक बंद करावे. नदी स्वच्छता जनआंदोलन बनवावे. प्रत्येक गावाने स्वतःची नदी किंवा तलाव दत्तक घ्यावा.
शाळांमध्ये जलसंस्कृती शिक्षण
मुलांना पाण्याचे महत्त्व शिकवले पाहिजे. धार्मिक नेत्यांची भूमिका मंदिर, मशीद, गुरुद्वारे आणि मठांनी पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश द्यावा. शासन आणि समाज यांचे संयुक्त प्रयत्न, सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प, प्लास्टिकबंदी,
नदीकिनारी वृक्षलागवड, जलसंधारण
*भूमिपुत्र वाघ यांचे चिंतन भारतियांची खरी धार्मिकता मंदिरांच्या घंटांमध्ये नाही, तर नद्यांच्या स्वच्छ प्रवाहामध्ये दिसली पाहिजे.*
गंगेला माता म्हणणारा प्रत्येक भारतीय जर तिच्या पाण्यात कचरा टाकणे थांबवेल, तर तीच सर्वात मोठी पूजा ठरेल.”जलसंवर्धन ही केवळ पर्यावरण चळवळ नाही; ती सांस्कृतिक पुनर्जागरणाची सुरुवात व्हावी
