“मराठी भाषा काल-आज-उद्या” परिसंवादात सखोल मंथन …

मराठी भाषेसाठी संतांचे योगदान, मातृभाषेतील शिक्षण आणि मराठी भाषेसमोरील आव्हानांवर मान्यवरांचे विचार; श्रोते भारावले

निगडी : वार्ताहर

मराठी भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख, संतपरंपरेचा अनमोल वारसा आणि समाजाला जोडणारी जीवनवाहिनी आहे. या भाषेचे वैभव जपताना बदलत्या काळातील आव्हाने स्वीकारून तिचा वापर शिक्षण, साहित्य, प्रशासन आणि दैनंदिन व्यवहारात वाढविण्याची गरज आहे, अशा आशयाचे सखोल वैचारिक मंथन ‘मराठी भाषा काल, आज आणि उद्या’ या परिसंवादात करण्यात आले. राष्ट्रीय पुस्तक मेळा उपक्रमांतर्गत समरसता साहित्य परिषद, पिंपरी-चिंचवड शाखेच्या वतीने शुक्रवारी (दि. ९ ऑक्टोबर) स्वातंत्र्यवीर सावरकर सदन, निगडी येथे आयोजित या परिसंवादाला साहित्यप्रेमी आणि रसिकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद लाभला. मान्यवरांच्या अभ्यासपूर्ण विवेचनामुळे उपस्थित श्रोते भारावून गेले.

परिसंवादाच्या अध्यक्षस्थानी सुप्रसिद्ध व्याख्याते आणि पिंपरी-चिंचवड व्याख्यानमाला समिती कार्यवाह राजेंद्र घावटे हे होते. लेखिका व कवयित्री राजश्री मराठे यांनी ‘मराठी भाषा संवर्धनात संतांचे योगदान’, मातंग साहित्य परिषदेचे अध्यक्ष डॉ. धनंजय भिसे यांनी ‘आधुनिक शिक्षण आणि मातृभाषा’, तर समरसता साहित्य परिषदेच्या पिंपरी-चिंचवड शाखेचे माजी अध्यक्ष कैलास भैरट यांनी ‘माय मराठीचे मारेकरी कोण?’ या विषयांवर आपले विचार मांडले. मानसी चिटणीस यांनी सूत्रसंचालन केले. या परिसंवादाला डाॅ. गिरीश आफळे , सारंग पाफळकर , रमेश वाकनीस इत्यादी शहरातील मान्यवर साहित्यिक व साहित्यप्रेमी उपस्थित होते .

संतसाहित्याने मराठीला दिले समृद्ध वैभव

मराठी भाषेच्या जडणघडणीत संतांचे योगदान हा परिसंवादातील महत्त्वाचा विषय ठरला. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम यांच्यासह विविध संतांनी आपल्या अभंगांतून, ओव्यांतून आणि आध्यात्मिक विचारांतून मराठी भाषेला लोकमानसात प्रतिष्ठा मिळवून दिली. संस्कृतमधील ज्ञानपरंपरा सामान्य माणसापर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य संतांनी लोकभाषेच्या माध्यमातून केले. त्यामुळे मराठी ही केवळ साहित्याची भाषा न राहता भक्ती, समता, बंधुभाव आणि सामाजिक प्रबोधनाची प्रभावी भाषा बनली.

संतसाहित्याने समाजातील विविध स्तरांतील लोकांना एकत्र आणत भाषेला व्यापक लोकाधार दिला. संतांच्या विचारांमधील साधेपणा, आशयाची खोली आणि लोकजीवनाशी असलेले नाते आजही मराठी भाषेसाठी मार्गदर्शक आहे. या समृद्ध परंपरेचे केवळ गुणगान न करता तिचा अभ्यास, प्रसार आणि नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविणे आवश्यक असल्याचे या विषयावरील मांडणीतून अधोरेखित झाले.

मातृभाषेतील शिक्षणातून ज्ञानाचा भक्कम पाया

आधुनिक शिक्षण आणि मातृभाषा या विषयावर बोलताना मातृभाषेचे महत्त्व, विद्यार्थ्यांची आकलनक्षमता आणि शिक्षणातील भाषेची भूमिका यांवर विचारमंथन करण्यात आले. बालकाला आपल्या परिचित भाषेतून संकल्पना समजून घेणे अधिक सहज शक्य होते. मातृभाषेतील शिक्षणामुळे विचार करण्याची क्षमता, अभिव्यक्ती, सर्जनशीलता आणि आत्मविश्वास वाढण्यास मदत होते. त्यामुळे आधुनिक विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि जागतिक ज्ञान आत्मसात करताना मातृभाषेकडे दुर्लक्ष होता कामा नये.

इंग्रजीसह अन्य भाषांचे ज्ञान मिळविणे आवश्यक असले, तरी त्यासाठी मातृभाषेचा त्याग करण्याची गरज नाही. उलट, मातृभाषेचा भक्कम पाया आणि अन्य भाषांवरील प्रभुत्व यांचा समन्वय साधल्यास विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानकक्षा अधिक व्यापक होऊ शकतात. शिक्षणपद्धतीत मराठीचा प्रभावी वापर वाढविणे, दर्जेदार मराठी संदर्भसाहित्य उपलब्ध करणे आणि आधुनिक ज्ञानविज्ञानाची पुस्तके मराठीत आणणे, या बाबींचे महत्त्व या चर्चेतून स्पष्ट झाले.

‘माय मराठीचे मारेकरी कोण?’ या प्रश्नातून आत्मपरीक्षण

कैलास भैरट यांनी ‘माय मराठीचे मारेकरी कोण?’ या विषयाच्या माध्यमातून मराठी भाषेच्या वापराबाबत समाजाने आत्मपरीक्षण करण्याची गरज अधोरेखित केली. मराठीच्या ऱ्हासाची जबाबदारी केवळ शासन, शिक्षणसंस्था किंवा इंग्रजी भाषेवर टाकून चालणार नाही. घरातील संभाषण, मुलांचे शिक्षण, व्यावसायिक व्यवहार, जाहिराती, सामाजिक माध्यमे आणि सार्वजनिक जीवनात आपण मराठीला किती स्थान देतो, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची आवश्यकता आहे.

परिसंवादाचे अध्यक्ष राजेंद्र घावटे म्हणाले की, ” दैदिप्यमान वारसा लाभलेली मराठी भाषा ही मुळातच अभिजात आहे. अनेकदा इतर भाषामुळे मराठीची कुचंबणा झाली. *संतांनी मराठीला ज्ञानभाषा बनवली.* व्यवहार भाषा शिवरायांमुळे ती पुन्हा झाली. आज माय मराठीच्या संवर्धनाची गरज आहे. मराठी भाषा ही नाथांच्या भागवताची पैठणी नेसलेली, ज्ञानदेवांच्या ज्ञानेश्वरीचा मुकुट ल्यालेली, तुकोबांच्या गाथेचा मळवट भरलेली, नामदेवांच्या कीर्तनाचा शालू पांघरलेली , नरहरी-सावता-चोखा-गोरा-
बंका-मुक्ताई- जनाई अशा सकल संत-पंत-तंत यांच्या साहित्याचे अलंकार घातलेली आणि शिवरायांच्या स्वराज्याची पताका खांद्यावर घेतलेली अशी आमची मराठी आहे. तिचा डौल कायम राखण्याची जबाबदारी आपल्या सर्वांची आहे.”

मराठी भाषेविषयी अभिमान व्यक्त करताना प्रत्यक्ष व्यवहारात तिचा वापर कमी होत असेल, तर केवळ घोषणांनी भाषेचे संवर्धन होणार नाही. मराठीतील वाचनसंस्कृती वाढविणे, नव्या लेखकांना प्रोत्साहन देणे, दर्जेदार साहित्यनिर्मितीला पाठबळ देणे आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात मराठीचा वापर वाढविणे आवश्यक आहे. भाषेचे संवर्धन म्हणजे अन्य भाषांना विरोध करणे नव्हे, तर स्वतःच्या भाषेला तिचे योग्य स्थान मिळवून देणे, हा विचार या चर्चेतून पुढे आला.

विचारांची देवाणघेवाण आणि वाचनसंस्कृतीला बळ

परिसंवादाचे सूत्रसंचालन मानसी चिटणीस यांनी प्रभावीपणे केले. विविध विषयांवरील मांडणीमुळे मराठी भाषेचा ऐतिहासिक वारसा, वर्तमानातील आव्हाने आणि भविष्यातील संधी यांचा परस्परसंबंध उलगडला. भाषा जिवंत राहते ती तिच्या सातत्यपूर्ण वापरातून, साहित्यनिर्मितीतून आणि पुढील पिढीपर्यंत पोहोचणाऱ्या संस्कारांतून, हा विचार परिसंवादातून प्रकर्षाने समोर आला.

राष्ट्रीय पुस्तक मेळ्याच्या निमित्ताने आयोजित अशा उपक्रमांमुळे पुस्तकप्रेमी, साहित्यिक आणि वाचकांना वैचारिक संवादाचे व्यासपीठ उपलब्ध होत आहे. पुस्तकांच्या माध्यमातून ज्ञानाचा प्रसार करण्याबरोबरच भाषेच्या प्रश्नांवर चिंतन घडवून आणणे, ही या उपक्रमाची महत्त्वपूर्ण बाजू ठरली.

परिसंवादाची प्रस्तावना सुहास घुमरे यांनी केली. कार्यक्रमाच्या यशस्वी करण्यासाठी जयश्री श्रीखंडे , उज्ज्वला केळकर , हेमंत जोशी , पुष्कर भातखंडे यांनी परिश्रम घेतले. आभारप्रदर्शन शिवानंद चौगुले यांनी केले.

मराठी भाषेचे वैभव जपण्याची जबाबदारी केवळ साहित्यिकांची नसून प्रत्येक मराठी भाषिकाची आहे. घराघरांत मराठीचा सन्मान, शिक्षणात मराठीला प्राधान्य, व्यवहारात मराठीचा वापर आणि वाचनातून विचारांची समृद्धी साधली, तरच माय मराठीचे भविष्य अधिक उज्ज्वल होईल, असा संदेश या परिसंवादातून मिळाला.

वार्तांकन : सुहास घुमरे / शिवानंद चौगुले