शेती ही भारतीय संस्कृतीची जीवनवाहिनी आहे. माती, पाणी, बी-बियाणे, पशुधन आणि शेतकरी यांच्या परस्पर सहजीवनातून अन्ननिर्मितीची प्रक्रिया हजारो वर्षे सुरू आहे. मात्र आधुनिक शेतीमध्ये उत्पादन वाढविण्याच्या स्पर्धेत रासायनिक खतांचा आणि कीटकनाशकांचा वाढता वापर झाला. सुरुवातीला त्याचे परिणाम उत्पादनवाढीच्या रूपाने दिसले; परंतु आज त्याची किंमत माती, पाणी, जैवविविधता, प्राणी आणि मानवी आरोग्याला मोजावी लागत आहे.
रासायनिक खत म्हणजे केवळ पिकाला दिलेले पोषण नाही. त्याचा अतिरेकी आणि असंतुलित वापर हा संपूर्ण पर्यावरणीय साखळीवर परिणाम करणारा घटक ठरू शकत आहे.
मातीचा जीव हरवत चालला आहे
माती ही निर्जीव धूळ नसून असंख्य सूक्ष्मजीव, गांडुळे, बुरशी आणि इतर जीवांनी बनलेली एक जिवंत परिसंस्था आहे. सेंद्रिय कर्ब, सूक्ष्मजीव आणि नैसर्गिक पोषणचक्र यामुळे माती सुपीक राहते.
रासायनिक खतांचा सतत आणि गरजेपेक्षा जास्त वापर केल्यास मातीतील नैसर्गिक संतुलन बिघडू शकते. सेंद्रिय पदार्थ कमी होणे, मातीची रचना खराब होणे, आम्लता किंवा क्षारता वाढणे आणि सूक्ष्मजीवांच्या विविधतेवर परिणाम होणे अशी समस्या निर्माण होऊ शकते.
आज प्रश्न फक्त “एकरी किती उत्पादन मिळाले?” हा नसून “पुढील पिढीसाठी आपली माती किती जिवंत ठेवली?” हा असला पाहिजे.
पाण्याचे प्रदूषण
शेतात दिलेले खत पूर्णपणे पिकाद्वारे शोषले जात नाही. नायट्रोजन आणि फॉस्फरससारखी पोषकद्रव्ये पावसाच्या पाण्यासोबत वाहून गेली किंवा जमिनीत झिरपली तर भूजल आणि पृष्ठभागावरील जलस्रोतांवर परिणाम होऊ शकतो.
जलस्रोतांमध्ये पोषकद्रव्यांचे प्रमाण वाढल्यास शेवाळाची अतिवाढ, पाण्यातील ऑक्सिजनची कमतरता आणि जलचर परिसंस्थेचे नुकसान होऊ शकते.
म्हणून शेतातील अतिरिक्त खत शेवटी नदी, तलाव आणि विहिरीपर्यंत पोहोचते, हे विसरून चालणार नाही.
मानवी आरोग्यावर परिणाम
अन्नसाखळीमध्ये माती आणि पाण्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. खतांचा अतिरेकी वापर, दूषित पाणी आणि चुकीच्या कृषी पद्धती यामुळे मानवी आरोग्यावर अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ आहे.
विशेषतः नायट्रेटचे भूजलातील वाढलेले प्रमाण सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने चिंतेचा विषय आहे. त्यामुळे खतांचा वापर हा केवळ कृषी उत्पादनाचा प्रश्न नसून अन्नसुरक्षा आणि सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न आहे.
जैवविविधतेवर संकट
शेतीच्या शिवारात फक्त पीक नसते. तेथे गांडुळे, मधमाश्या, फुलपाखरे, पक्षी, बेडूक, सूक्ष्मजीव आणि असंख्य जीवांचे अस्तित्व असते.
असंतुलित कृषी रसायनांचा वापर या जैवविविधतेवर दबाव निर्माण करू शकतो. परागीभवन करणारे कीटक कमी झाले तर त्याचा परिणाम पिकांच्या उत्पादनावरही होऊ शकतो.
निसर्गातील प्रत्येक जीवाचे एक कार्य आहे. एखाद्या एका घटकाचे नुकसान झाले तर त्याची साखळी प्रतिक्रिया संपूर्ण परिसंस्थेवर होऊ शकते.
हवामान बदलाशी संबंध
नायट्रोजनयुक्त खतांच्या वापरातून नायट्रस ऑक्साइडसारख्या हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन होऊ शकते. त्यामुळे कृषी क्षेत्राच्या हवामानावरील परिणामांकडेही गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.
आज हवामान बदलामुळे पाऊस अनियमित झाला आहे, तापमान वाढत आहे आणि दुष्काळ-पुराचे चक्र अधिक अस्थिर होत आहे. अशा परिस्थितीत शेतीने निसर्गाशी संघर्ष करण्याऐवजी निसर्गासोबत काम करण्याची गरज आहे.
उत्पादनवाढ की शाश्वत शेती?
रासायनिक खतांचा पूर्णपणे निषेध करणे हा या समस्येचा एकमेव उपाय नाही. पिकाच्या गरजेनुसार, माती परीक्षणाच्या आधारावर आणि योग्य प्रमाणात खतांचा वापर करणे महत्त्वाचे आहे.
त्याचबरोबर—
शेणखत आणि कंपोस्टचा वापर
हिरवळीची खते
जैवखते
पीक फेरपालट
मिश्रपीक पद्धती
आच्छादन पद्धती
माती परीक्षण
सेंद्रिय कर्ब वाढविणे
स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन
पाण्याचा कार्यक्षम वापर
या उपायांचा अवलंब केला पाहिजे.
शेतकऱ्याला दोष देऊ नका; पर्याय द्या
रासायनिक खतांचा वापर वाढला म्हणून केवळ शेतकऱ्याला दोष देणे योग्य नाही. उत्पादनाचा दबाव, बाजारपेठ, वाढती मजुरी, हवामानातील अनिश्चितता आणि तातडीच्या उत्पन्नाची गरज यामुळे शेतकरी अनेकदा उपलब्ध साधनांचा वापर करतो.
म्हणून शेतकऱ्याला दोष देण्यापेक्षा माती वाचवणाऱ्या, खर्च कमी करणाऱ्या आणि उत्पादन टिकवून ठेवणाऱ्या पर्यायी शेती पद्धती उपलब्ध करून देणे ही शासन, कृषी विद्यापीठे, स्वयंसेवी संस्था आणि समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
पुढच्या पिढीसाठी प्रश्न
आपण आज जमिनीला जे देतो, ते उद्या अन्नाच्या रूपाने आपल्या ताटात परत येते. आपण पाण्यात जे सोडतो, तेच पाणी पुढील पिढी पिणार आहे. आपण मातीतील जीवसृष्टी नष्ट केली तर भविष्यातील शेती कोण करणार?
म्हणून शेतीचा विकास म्हणजे केवळ उत्पादन वाढवणे नव्हे; मातीचे आरोग्य, पाण्याची शुद्धता, जैवविविधता आणि मानवी आरोग्य यांचे संरक्षण करणे हाच खरा कृषी विकास आहे.
आज गरज आहे ती “जास्त खत जास्त उत्पादन” या मानसिकतेतून बाहेर पडण्याची.
माती जिवंत असेल तर शेती जिवंत राहील.
शेती जिवंत असेल तर शेतकरी जिवंत राहील.
आणि शेतकरी जिवंत असेल तरच समाजाचे भविष्य सुरक्षित राहील.
चला तर माती टिकऊया
शेती पिकऊया सेंद्रिय शेतीचा जास्तीत जास्त वापर आपल्या शेतामध्ये करूया…
✒️*चिंतन : भूमिपुत्र वाघ, धाराशिव*
