*काव्यप्रेमी महाराष्ट्र साहित्य समूहाचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ लेखक कवी भूमिपुत्र वाघ लिखित अप्रतिम लेख*

*श्रद्धा, भक्ती आणि माणूसपण जपणारी पांडुरंगाची वारी*

मित्रांनो आज आपण थोड्याशा वेगळ्या विचाराकडे वळणार आहोत. पंढरीची वारी केवळ पंढरपूरकडे जाणारी पायी यात्रा नाही. वारी म्हणजे माणसाने माणसाला भेटण्याचा, माणसाने माणसाला समजून घेण्याचा आणि माणसाने माणसासाठी उभे राहण्याचा एक महान सामाजिक बदलाचा सोहळा आहे.

पंढरपूरच्या दिशेने चालणाऱ्या प्रत्येक वारकऱ्याच्या पावलांमध्ये भक्ती असते; पण त्या भक्तीच्या पलीकडे माणूसपणाची एक मोठी शक्ती दडलेली असते. डोक्यावर तुळशी वृंदावन, हातात भगवा झेंडा, ओठांवर “ज्ञानोबा-तुकाराम” आणि हृदयात पांडुरंगाचे नाव घेऊन चालणारा वारकरी केवळ मंदिराकडे जात नसतो,तो स्वतःच्या अंतरंगातील अहंकार, द्वेष, मत्सर आणि भेदभाव मागे सोडून माणुसकीच्या दिशेने चालत असतो.

भूमिपुत्र वाघ या सामाजिक कार्यकर्त्याच्या नजरेतून पाहिल्यास दिंडी सोहळा म्हणजे समाजाला एकत्र आणणारी चालती-बोलती लोकशाळा आहे.

या दिंडीत श्रीमंत आणि गरीब एकत्र चालतात. शेतकरी, कामगार, महिला, युवक, वृद्ध, शिक्षित आणि अशिक्षित,सगळे एकाच रांगेत उभे राहतात. कुणाच्या कपड्यांची किंमत विचारली जात नाही, कुणाची जात विचारली जात नाही, कुणाचा धर्म विचारला जात नाही. एकच ओळख असते“माऊली!”

हीच वारीची खरी ताकद आहे.

आज समाजामध्ये माणूस माणसापासून दूर जात आहे. मोबाईलच्या पडद्यावर हजारो मित्र आहेत; पण शेजारी राहणाऱ्या माणसाच्या दुःखाची जाणीव कमी होत चालली आहे. अशा काळात वारी आपल्याला पुन्हा शिकवते एकत्र चालणे म्हणजे एकमेकांची जबाबदारी स्वीकारणे.

दिंडीत एखादा वारकरी थकला तर दुसरा त्याला आधार देतो. कोणाला पाणी हवे असेल तर पाणी दिले जाते. कोणाला औषधाची गरज असेल तर मदत केली जाते. अनोळखी माणूस काही क्षणांतच आपला होतो. ही केवळ धार्मिक भावना नाही; ही सामाजिक बांधिलकी आहे.

म्हणूनच माझ्या दृष्टीने पांडुरंगाची वारी म्हणजे “सेवेचे चालते फिरती सेवेचे विद्यापीठे” आहे.

वारी आपल्याला शिकवते की देव केवळ मंदिरात नसतो. तो तहानलेल्या वारकऱ्याला दिलेल्या पाण्याच्या घोटात असतो. थकलेल्या माणसाला दिलेल्या आधारात असतो. आजारी व्यक्तीच्या सेवेत असतो. भुकेल्याला दिलेल्या अन्नात असतो. अश्रू पुसणाऱ्या हातात असतो.

पांडुरंगाला भेटण्यासाठी पंढरपूरला जाण्यापूर्वी माणसाला माणूस म्हणून भेटणे आवश्यक आहे.

समाज विकासाच्या क्षेत्रात काम करताना मला नेहमी जाणवते की समाज बदलण्यासाठी केवळ योजना पुरेशा नसतात; माणसांमध्ये संवेदना जागृत करावी लागते. वारी ही संवेदना जागृत करते. ती सांगते तुम्ही एकटे नाही. तुमच्या दुःखात समाज तुमच्यासोबत आहे.

दिंडीमध्ये शिस्त आहे, सामूहिकता आहे, स्वच्छता आहे, सेवा आहे आणि परस्पर सहकार्य आहे. हजारो लोक एकाच ध्येयाने चालतात. कोणताही मोठा अधिकारी नाही, कोणताही लहान माणूस नाही. सर्वजण माऊली आहेत.

ही समता आजच्या समाजासाठी अत्यंत मोठा संदेश आहे.

वारी म्हणजे परंपरा आहे; पण ती केवळ परंपरा नाही. वारी म्हणजे श्रद्धा आहे; पण ती केवळ अंधश्रद्धा नाही. वारी म्हणजे भक्ती आहे; पण ती केवळ देवाकडे मागण्याची भक्ती नाही. वारी म्हणजे देण्याची, जगण्याची आणि माणूसपण जपण्याची भक्ती आहे.

वारकरी पंढरपूरला जातो आणि विठ्ठलाकडे काही मागतो. पण खऱ्या अर्थाने तो परतताना समाजाला काहीतरी देऊन परतला पाहिजे—प्रेम, करुणा, सेवा, सहकार्य आणि माणुसकी.

आज जर प्रत्येक वारकऱ्याने वारीतून एक संकल्प घेतला की—

“मी एका गरजू माणसाला मदत करीन,

एका झाडाचे संरक्षण करीन,

एका मुलाच्या शिक्षणाला हातभार लावीन,

एका दुःखी व्यक्तीचे अश्रू पुसण्याचा प्रयत्न करीन,”

तर पांडुरंगाची वारी खऱ्या अर्थाने समाजपरिवर्तनाची वारी बनेल.

कारण विठ्ठलाच्या पायाशी डोके टेकविणे ही भक्ती आहे; पण विठ्ठलाच्या प्रत्येक लेकराचा हात हातात घेणे हे माणूसपण आहे.

माझ्यासाठी दिंडी सोहळा म्हणजे केवळ टाळ-मृदंगाचा नाद नाही. तो समाजातील तुटलेली मने जोडणारा नाद आहे. तो अहंकार कमी करणारा नाद आहे. तो भेदभावाच्या भिंती पाडणारा नाद आहे. तो सेवाभाव जागवणारा नाद आहे.

“ज्ञानोबा-तुकाराम”च्या जयघोषात केवळ दोन संतांची नावे नाहीत; तर ज्ञान, भक्ती, समता आणि माणुसकीचा संपूर्ण विचार आहे.

आणि म्हणूनच

वारी चालते पंढरीकडे,

पण तिचा खरा प्रवास माणसाच्या अंतःकरणाकडे असतो.

दिंडी जाते विठ्ठलाच्या भेटीसाठी,

पण वाटेत ती हजारो माणसांना माणूस म्हणून भेटते.

हीच पांडुरंगाच्या वारीची खरी शक्ती आहे.

हीच दिंडीची खरी ओळख आहे.

आणि हेच माणूसपण जपणारे वारकरी संस्कृतीचे अमर सौंदर्य आहे….

म्हणून या भारत मातेच्या प्रत्येक सुपुत्राने एक पंढरीची वारी चालली पाहिजे. बोलले पाहिजे. स्वीकारली पाहिजे. त्यातून राष्ट्रीयत्व निर्माण होईल. माणूसपण निर्माण होईल. सर्वधर्मसमभावाचा विचार अंगीकृत केला जाईल.

भूमिपुत्र वाघ, धाराशिव