*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य गझलकार जयराम धोंडगे यांनी डॉ.लक्ष्मण शिवणेकर लिखित “गझलाचल” गझल संग्रहाचं केलेलं परीक्षण*

*गझलाचल : अक्षरगणवृत्ताच्या वाटेवरचा एक आश्वासक मैलाचा दगड!*

गझल म्हणजे केवळ यमकांची जुळवाजुळव नव्हे; तिच्या सौंदर्यामागे लय, वृत्त, शब्दशिस्त, आशय आणि अनुभूती यांचा सुंदर समन्वय असतो. या जाणिवेचा प्रत्यय देणारा आणि भारतीय छंदशास्त्राची उज्ज्वल परंपरा जपत ‘अक्षरगणवृत्तबद्ध’ गझलांना एकत्र आणणारा प्रतिनिधिक गझलसंग्रह म्हणजे — *‘गझलाचल’*!

ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ, साहित्यिक आणि गझलेचे अभ्यासक आदरणीय काकासाहेब *डॉ. श्री लक्ष्मण माधवराव शिवणेकर* यांनी संपादित केलेला हा संग्रह अनेक अर्थांनी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
*‘अक्षरगणवृत्त’* हा या संग्रहाचा केवळ तांत्रिक निकष नाही; ती त्यामागची साहित्यिक भूमिका आहे.
गझलेच्या आशयाला बाधा न आणता, तिच्या वृत्तशुद्धतेचा आग्रह धरत, एकही सूट न घेता विविध गझलकारांच्या रचना या संग्रहात स्थानापन्न झाल्या आहेत. त्यामुळे ‘गझलाचल’ हा केवळ गझलांचा संग्रह न राहता अक्षरगणवृत्तातील मराठी गझलेच्या प्रवासाचे प्रतिनिधित्व करणारा दस्तऐवज ठरतो.

या संग्रहाची अनुक्रमणिका पाहिली तरी त्यातील वैविध्य लक्षात येते. विविध अनुभवविश्वे, विविध संवेदना आणि वेगवेगळ्या भाषिक ढब असलेल्या गझलकारांच्या रचना येथे एकत्र आल्या आहेत. त्यामुळे संग्रहाचे विश्व एका विशिष्ट प्रवाहापुरते मर्यादित राहत नाही.
मात्र या सगळ्याला एकत्र बांधणारा धागा आहे — अक्षरगणवृत्ताची शिस्त..!

शिवणेकर सरांच्या संपादकीयातूनही त्यांची ही भूमिका ठळकपणे जाणवते. गझल लिहिणाऱ्या कवीने केवळ एका प्रकारच्या लेखनात अडकून न राहता विविध साहित्यप्रकारांचा अनुभव घ्यावा, वाचन-चिंतनातून आपली अभिव्यक्ती अधिक समृद्ध करावी, अशी व्यापक साहित्यदृष्टी त्यांच्या लेखनातून दिसते.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे *‘गझलाचल’* च्या निर्मितीमागे असलेला त्यांचा प्रदीर्घ अभ्यास आणि सातत्यपूर्ण ध्यास.
शिक्षणक्षेत्रातील प्रदीर्घ कार्य, साहित्यिक लेखन, विविध संपादकीय उपक्रम आणि गझलेचा सखोल अभ्यास—या सर्व अनुभवांचे प्रतिबिंब या संग्रहाच्या संकल्पनेत जाणवते.

आणि या सुंदर उपक्रमात माझ्याही एका गझलेला स्थान मिळाले, हा माझ्यासाठी विशेष आनंदाचा आणि समाधानाचा क्षण आहे.
*‘सुखाची कशाला धरू आस आता*
*कुठे दुःख देते नवा त्रास आता…’*
*‘गझलाचल’* मध्ये समाविष्ट झालेली माझी ही *‘भुजंगप्रयात’* वृत्तातील गझल पृष्ठ क्रमांक २५ वर आहे. आपली रचना अशा अभ्यासपूर्ण, वृत्तशुद्धतेचा आग्रह असलेल्या प्रतिनिधिक संग्रहात स्थान मिळवते, तेव्हा त्या आनंदाला एक वेगळेच साहित्यिक समाधान लाभते.

‘गझलाचल’ या नावातच एक सुंदर प्रतिमा आहे—
गझलेचा एक उंच, विस्तीर्ण आणि अनेक वाटांनी समृद्ध असा पर्वत!

या पर्वताची उंची केवळ त्यातील गझलकारांच्या संख्येने किंवा त्यांच्या नावांनी ठरत नाही; ती ठरते गझलेविषयीच्या निष्ठेने, छंदशास्त्राविषयीच्या आस्थेने आणि संपादकाच्या चिकित्सक दृष्टीने.
म्हणूनच—
डॉ. लक्ष्मण माधवराव शिवणेकर सर,
‘गझलाचल’सारखा अभ्यासपूर्ण आणि धाडसी उपक्रम हाती घेऊन अक्षरगणवृत्तबद्ध मराठी गझलेला एक सक्षम व्यासपीठ दिल्याबद्दल मनःपूर्वक अभिनंदन!

आपल्या संपादकीय दृष्टीला, गझलेवरील निष्ठेला आणि या साहित्यिक प्रयत्नाला मनापासून सलाम!

‘गझलाचल’च्या निमित्ताने अक्षरगणवृत्ताची ही वाट अधिक समृद्ध व्हावी,
मराठी गझलेचा हा प्रवास अधिक उंच जावा—
हीच मनःपूर्वक शुभेच्छा!

*— जयराम नारायण धोंगडे*