*जागतिक साहित्य कला व्यक्तित्व विकास मंचचे सन्मा सदस्य ज्येष्ठ कवी गझलकार जयराम धोंगडे लिखित रसास्वाद गझलेचा*

••••••••••••••••••••••••

कसे असणार माझे चित्त थार्‍यावर

हवासा गंध वाऱ्यातून आल्यावर

पसारा आवरावा लागतो आहे

वयाची थाप येते रोज दारावर

उद्या बदलेल हे ही चित्र दुःखाचे

व्यथा नसतेच कोणाची कधी स्थावर

अता थकला असावा घण तुझा नशिबा

किती कणखर मनाची मी समजल्यावर

उन्हाची झळ कशी कळणार रात्रीला

तिला सहवास चंद्राचाच असल्यावर

*स्नेहलता झरकर – अंदुरे*

_________________________________

काही गझला वाचताना त्या फक्त शब्दरचना म्हणून समोर राहत नाहीत; तर त्या हळूहळू मनात उतरत जातात, एखाद्या मंद गंधासारख्या हवेत पसरतात आणि नकळत आपलीच आपल्याशी भेट घडवून आणतात. आपल्या लालित्यपूर्ण शैलीत लेखन करणाऱ्या जेष्ठ गझलकारा आणि माझ्या मार्गदर्शक स्नेहलता झरकर – अंदुरे यांची ही गझल अशीच आहे— मनाच्या अगदी आतल्या कप्प्यांना हलकेच स्पर्श करणारी.

गझलेचा मतला वाचताना मन क्षणात एका सूक्ष्म भावविश्वात प्रवेश करते—

*कसे असणार माझे चित्त थार्‍यावर*

*हवासा गंध वाऱ्यातून आल्यावर*

मनाच्या अस्थिरतेचे इतके सुंदर आणि नाजूक चित्रण क्वचितच पाहायला मिळते. वाऱ्याबरोबर येणारा एखादा गंध… तो कदाचित एखाद्या व्यक्तीची आठवण असेल, एखाद्या क्षणाची स्मृती असेल किंवा एखाद्या हरवलेल्या सुखाचा सुगंध असेल. तो गंध आला की मनाला स्थिर राहता येत नाही. जणू स्मृतींचे दरवाजे अचानक उघडतात आणि मन भावनांच्या लाटांवर स्वार होते. हा शेर माणसाच्या भावविश्वातील त्या कोमल अस्वस्थतेला स्पर्श करून जातो.

पुढील शेरात स्नेहलता ताई आपल्याला अचानक वास्तवाच्या जमिनीवर आणून उभं करतात—

*पसारा आवरावा लागतो आहे*

*वयाची थाप येते रोज दारावर*

जीवनाच्या प्रवासात एक वेळ अशी येते, जेव्हा स्वप्नांचे, इच्छांचे, आठवणींचे आणि अनुभवांचे एक मोठे जग आपल्या भोवती तयार झालेले असते. पण काळ मात्र शांतपणे पुढे सरकत असतो. “वयाची थाप दारावर” ही प्रतिमा फारच बोलकी आहे. जणू वेळ दररोज सांगते आहे की— आता थोडे थांब, मागे वळून पाहा, जीवनाचा पसारा आवरा. हा शेर जीवनाच्या अपरिहार्य सत्याची सौम्य पण ठाम जाणीव करून देतो.

तिसऱ्या शेरात आशेचा कवडसा दिसतो—

*उद्या बदलेल हे ही चित्र दुःखाचे*

*व्यथा नसतेच कोणाची कधी स्थावर*

जीवनातील दुःख कायमचे नसते, हा विश्वास माणसाला जगण्याची ताकद देतो. “व्यथा स्थावर नसते” ही कल्पना अत्यंत गहन आहे. जसे ऋतू बदलतात, दिवस-रात्र बदलतात, तसेच दुःखही बदलत जाते. आज जे दुःख अटळ वाटते, ते उद्या कदाचित फक्त आठवण होऊन राहते. हा शेर वाचताना मनात एक हलकीशी आश्वस्तता निर्माण होते.

यानंतरचा शेर गझलेत एक वेगळीच ताकद आणतो—

*अता थकला असावा घण तुझा नशिबा*

*किती कणखर मनाची मी समजल्यावर*

येथे झरकर ताईंच्या जिद्दीचा आणि कणखरतेचा प्रत्यय येतो. नशीब जणू सतत आघात करणारा घण आहे आणि मन म्हणजे कठीण धातू. पण कितीही प्रहार झाले तरी ते मन तुटत नाही, वाकत नाही. उलट नशीबच कदाचित थकून जाईल. या शेरात एक शांत आत्मविश्वास आहे— दुःखांवर मात करण्याची, संकटांसमोर न झुकण्याची ताकद आहे, असे मला वाटते.

गझलेचा शेवटचा शेर मात्र अत्यंत सूचक आणि तत्त्वचिंतनात्मक आहे—

*उन्हाची झळ कशी कळणार रात्रीला*

*तिला सहवास चंद्राचाच असल्यावर*

हा शेर जीवनातील अनुभवांच्या मर्यादा दाखवतो. ज्याने कधी दुःख अनुभवले नाही, त्याला त्या वेदनेची खरी जाणीव कशी होणार? रात्र चंद्राच्या शीतल प्रकाशात न्हाऊन निघते, तिला कधी उन्हाची झळ जाणवत नाही. हा शेर माणसाच्या संवेदनशीलतेचा एक मोठा प्रश्न उपस्थित करतो— आपण दुसऱ्याच्या वेदना खऱ्या अर्थाने समजून घेतो का?

संपूर्ण गझलेचा विचार केला तर ती जणू जीवनाच्या विविध टप्प्यांची एक भावपूर्ण यात्रा वाटते. आठवणींची अस्वस्थता, काळाची चाहूल, दुःखाच्या बदलत्या छटा, संघर्षातील जिद्द आणि अनुभवांची विषमता— हे सारे भाव या गझलेत अतिशय सहजपणे गुंफलेले आहेत.

गझलकारा स्नेहलता झरकर यांच्या लेखनाची एक मोठी ताकद म्हणजे त्यातील साधेपणा. शब्द अलंकारिक नाहीत, पण अर्थ मात्र खोल आहे. म्हणूनच ही गझल वाचताना ती कृत्रिम वाटत नाही; उलट ती जीवनाच्या वास्तवाशी अगदी जवळची वाटते.

ही गझल आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगून जाते— जीवन कधीच स्थिर नसते. दुःख असते, संघर्ष असतो, काळाची चाहूल असते; पण त्याचबरोबर आशाही असते आणि मनाची कणखरता देखील असते. म्हणूनच ही गझल वाचताना असे वाटते की जणू जीवनाने स्वतःच काही क्षण थांबून आपल्या अनुभवांची ही छोटीशी पण अत्यंत अर्थपूर्ण कहाणी सांगितली आहे.

*जयराम धोंगडे*